Nizomulmulk
Nizomulmulk (1017, Tuye - 1092, Nahovand) — Saljuqiylar davlati arbobi Abu Ali al-Hasan ibn Ali ibn Ishoq at-Tusiyning unvoni, "Nizomulmulk", yaʼni mulkning nizomi, tartibi nomi bilan shuhrat qozongan. Nishopur va Marvda oʻqib, voyaga yetgach, Balxga borib, Ali ibn Shodon xizmatiga kiradi. Keyinchalik u Dovud ibn Mikoilga dabir boʻladi.Saljuqiylar shohi Alp Arslon saroyida vazirlik mansabigacha koʻtariladi. 1072 yil Alp Arslon oʻldirilgach, uning oʻgʻli, 17 yoshlik Malikshoh (1072—92 yillar) saroyida N. vazirlik qilib, qariyb davlatning hamma ishlarini oʻzi olib borgan. Malikshox uni oʻz homiysi — otabek deb atagan. N. mamlakatda yirik mulkdorlar va qabila boshliqlarining ayirmachilik (separatistik) harakatlariga qarshi kurashib, davlatni boshqarish ishlarini markazlashtirish siyosatini oʻtkazgan. 1067 yil Bagʻdodda "Nizomiyya" aqoid va huquq madrasasini qurdiradi. 1091 yil "Siyosatnoma" ("Siyar ul-muluk") asarini yozadi. Unda davlat boshqaruviga aloqador qariyb hamma qoida va qonunlar, usul va vositalar, qozi va qozixona ishlari, qoʻshin va sarbozlar, xizmatchi va shaxsiy sarbozlar masalalari, saroydagi soqchilaru posbonlar vazifalari, ularning maoshlari, pochta va aygʻoqchilik (razvedka) ishlari, ularning moddiy jihatlari, hatto shohning oilaviy ishlari, soliq va hiroj, zakot va vaqf masalalari ham oʻrin olgan. Asarning asosiy gʻoyasi shundan iboratki, vazir N. shoh va hokimlarni adlu insofga, sulh va muruvvatga, davlatni oqilona boshqarib, qatʼiy qoida va tartib oʻrnatishga, amaldorlarni vijdonli, pok, halol va iymonli boʻlishga, mamlakat obodonligi, uning ahli farovonligi, tinchlik va totuvligini taʼminlash uchun harakat qilishga daʼvat qiladi. N. Bagʻdod safari yoʻlida yollangan qotil tigʻidan halok boʻladi.
Adabiyot
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Nizomul-mulk — bu o‘zbek adabiyoti va tarixida muhim o‘rin tutgan atama bo‘lib, asosan davlat boshqaruvi, ijtimoiy tartib va boshqaruv tizimini ifodalash uchun ishlatiladi. Arabcha «nizom» (tartib, qoidalar) va forscha «mulk» (mulkiyat, davlat) so‘zlaridan tashkil topgan. Shu sababli, Nizomul-mulk atamasi «davlat tartibi» yoki «davlat boshqaruvi» degan ma’noni anglatadi.
Tarixda Nizomul-mulk atamasi XII asrda yashagan buyuk davlat arbobi va siyosatchi Abu Ali Husayn ibn Ali Tusiy nomi bilan chambarchas bog‘liq. Uning «Nizom al-Mulk» («Davlat tartibi») nomli asari siyosatshunoslikka oid eng qadimiy va muhim manbalardan biri hisoblanadi. Bu asarda Nizomulmulk o‘sha davr davlat boshqaruvi va siyosatining mohiyati hamda qanday yuritilishi kerakligi haqida o‘z qarashlarini bayon qiladi.
Nizomulmulk tushunchasi bugungi kunda ham ijtimoiy-siyosiy fanlarda qo‘llaniladi va davlat boshqaruvidagi normalar, qoidalar va tamoyillarni anglatadi. U davlat tizimini samarali tashkil etish, hokimiyat vakolatlarini aniq belgilash, jamiyatda tartib va qonun ustuvorligini ta’minlashga qaratilgan.
Xulosa qilib aytganda, Nizomul-mulk — bu davlat boshqaruvi va uning ijtimoiy institutsiyalari o‘rtasidagi munosabatlar tizimi bo‘lib, bu tushuncha tarixan iqtisodiy, siyosiy va huquqiy sohalarda davlat barqarorligi va rivojlanishining asosiy omillaridan biri sifatida qaraladi.