Nitroanilinlar
Nitroanilinlar - organik bi rikmalar. Mol.m. 138,12; sariqrangli kristall moddalar. Issik, suvda, etanolda, dietilefirda, benzol, atseton, xloroformda yaxshi eriydi. Aromatik aminlar va nitrobirikmalarning xos-salarini namoyon qiladi. Kuchli anorganik kislotalar bilan tuzlar beradi. 2- va 3- N. ishqorlar bilan birga qizdirilganda tarkibidagi NH2 guruhi NH, koʻrinishida ajralib chiqib, tegishli nitrofenollarga aylanadi. Nit-rolanganda di- va polinitroanilinlar hosil boʻladi. Bulardan 2,4- dinit-roanilin (mol.m. 183,12, suyuqlanish temperaturasi 187—188°, zichligi 1,615 g/sm3) va 2, 4, 6- trinitroanilin (mol.m. 229,12, suyuqlanish temperaturasi 188—189°, zichligi 1,762 g/sm3) ahamiyatli hisoblanadi. Mononitroanilinlar (azoaminlar) — och va toʻq sariq, qizil rangli boʻyagichlar olishda, oqartiruvchi modda, pigment va korroziya ingibitori sifatida qoʻllanadi. 2, 4-dinitroanilin dis-pers azoboʻyagichlar, pigmentlar ishlab chiqarishda, organik sintezda va boshqalarda ishlatiladi. N. zaharli. Koʻz shilliq pardasi va te-riga kuchli taʼsir qiladi, terida pig-mentlanish va ekzemaga olib keladi, yurak-tomir va markaziy nerv siste-masiga, jigar faoliyatiga salbiy taʼsir qiladi, qondagi gemoglobinni metgemoglobinga aylantiradi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Nitroanilinlar — kimyo sohasida organik birikmalar guruhiga kiruvchi, molekulasida amin guruhi (-NH2) va nitro guruhi (-NO2) bo‘lgan birikmalardir. Ular anilinning nitrolanishi orqali hosil bo‘ladi va asosiy tarkibiy qismi aromatik amin hisoblanadi. Nitroanilinlarning umumiy formulasini C6H4(NO2)(NH2) deb yozish mumkin, bunda benzen halqasi yuzasida amin va nitro guruhlar mavjud bo‘ladi.
Nitroanilinlarning tuzilishi va turli izomerlar
Nitroanilinlar benzen halqasida amin va nitro guruhlarining o‘zaro joylashuvi bo‘yicha bir nechta izomerlar shaklida bo‘lishi mumkin:
- ortho-nitroanilin (o-nitroanilin) — amin va nitro guruhlari yon-yon, ya’ni 1,2-pozitsiyada joylashgan;
- meta-nitroanilin (m-nitroanilin) — amin va nitro guruhlari 1,3-pozitsiyada joylashgan;
- para-nitroanilin (p-nitroanilin) — amin va nitro guruhlari benzen halqasining qarama-qarshi pozitsiyalarida, ya’ni 1,4-pozitsiyada joylashgan.
Nitroanilinlarning xossalari
- Nitroanilinlar ko‘pincha sarg‘imtirang yoki ko‘kargan kristallanga ega qattiq moddalardir.
- Ular suvda unchalik erimaydi, ammo organik eruvchilarda (spirt, efir) eriydi.
- Amin guruhi nitro guruhi ta'sirida zaif asosiy xususiyatga ega bo‘ladi, chunki nitro guruhi elektron tortuvchi ta'sir ko‘rsatadi.
- Nitroanilinlar amillangan, yuqori reaktiv — nitro guruhi va amin guruhi yoki boshqa funksional guruhlarning o‘zaro ta'siri tufayli kimyoviy reaktsiyalarda faol ishtirok etadilar.
Nitroanilinlarning sintezi
Nitroanilinlar asosan anilinning nitrolanishi natijasida olinadi. Anilinning nitrolanishi kislota muhitida (odatda sulfat kislota va nitrik kislota aralashmasi) amalga oshiriladi. Bu jarayonda nitro guruhi benzen halqasining amin guruhi o‘rni yaqinidagi (ortho va para pozitsiyalar) joylarga qo‘shiladi.
Nitroanilinlarning qo‘llanilishi
- Nitroanilinlar bo‘yoq sanoatida rangli pigmentlar va bo‘yoqlar sifatida ishlatiladi.
- Ular sintetik organik moddalarning asosiy xomashyosi sifatida qo‘llaniladi.
- Nitroanilinlar ba’zan dori-darmonlar va pestitsidlar ishlab chiqarishda ishlatiladi.
- Bundan tashqari, nitroanilinlar organik sintezda oraliq birikmalar sifatida ham qo‘llaniladi.
Xulosa
Nitroanilinlar — aromatik aminlarning nitro guruh bilan o‘zgartirilgan birikmalari bo‘lib, organik kimyoda muhim o‘rin tutadi. Ular kimyoviy xossalari va qo‘llanilishi jihatdan keng qamrovli bo‘lib, sanoatda rang beruvchi va boshqa ko‘plab sanoat tarmoqlarida ishlatiladi.