Nitrifikatsiya

Nitratlashuv (lotincha: nitrum — azot va facio — bajaraman), nitrifikatsiya — ammoniy tuzlarining mikrobiologik yoʻl bilan nitratlarga aylanish jarayoni. Nitratlar oʻsimliklarning azot bilan ozikdanishidagi asosiy shakldir. Bu jarayon tuproq va suv havzalarida kechadi. Azotning tabiatda doiraviy aylanishi uchun muhim ahamiyatga ega. N.da ammoniylashuv jarayonida boshlangan azotli organik birikmalarning minerallashuvi nihoyasiga yetadi. N. nitratlashtiruvchi bakteriyalar taʼsirida roʻy beradi. N. jarayoni 2 bosqichdan iborat. N. jarayoni faqat suvda eruvchan organik moddalarning boʻlishiga bogʻliq. N. jarayoniga aeratsiya, tuproqning kimyoviy tarkibi va reaksiyasi (muhi-ti), harorati katta taʼsir koʻrsatadi. Nitrifikatorlarning rivojlanishi uchun tuprok, reaksiyasi rN 5—8 boʻlgani maʼqul. Tuproq nami moʻʼtadil (umumiy suv sigʻimining 40—70% i miq-dorida), muhiti yaxshi (neytral yoki kuchsiz ishqoriy), temperaturasi 28 — 30° boʻlib, shoʻrlanmagan boʻladi. N. jarayoni shunday tez kechadiki, hatto tuproqdagi minerallashgan azotning asosiy qismi nitrat shaklida qoladi. Bunda nitrat kislota oʻsimlikni faqat azot bilan taʼminlab qolmasdan, balki qi-yin eriydigan mineral tuzlar (kalsiy fosfat)ni oson eriydigan holatga oʻtkazishga va oʻzlashtiruvchanligini oshirishga katta taʼsir qiladi. Lekin nitratlar oʻzining yaxshi eruvchanligi tufayli tuproqning pastki qatlamlariga tushib va yuvilib ketadi. Yetarli aeratsiya boʻlmaganda ular yana denitratlashtiruvchi bakteriyalar yordamida molekulyar azotgacha qaytarilishi mumkin, bu esa tuprok, azotining sezilarli darajada yoʻqolishiga olib keladi (qarang Denitrifikatsiya). Jadal N.da azot yoʻqolishini kamaytirish uchun tup-roqqa organik oʻgʻitlar solish kerak.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Nitrifikatsiya — bu biologik jarayon bo‘lib, unda ammiak (NH3) yoki uning birikmalaridan boshlab, nitrit (NO2-) va so‘ngra nitrat (NO3-) moddalari hosil qilinadi. Bu jarayon tuproq va suv ekotizimlarida azot aylanishining muhim qismi hisoblanadi va azotni o‘simliklar uchun qulay shaklga aylantirishda yordam beradi.

Nitrifikatsiyaning bosqichlari

Nitrifikatsiya ikki asosiy bosqichdan iborat:

Ammiakni nitritga aylantirish (ammonefikatsiya):
Bu fazada ammiak oksidlanib nitrit (NO2-) ga aylanadi. Bu jarayonni amalga oshiruvchi bakteriyalar ko‘p hollarda Nitrosomonas va Nitrosococcus kabi nitrit hosil qiluvchi bakteriyalar hisoblanadi. Ular ammiakdan energiya oladilar.
Nitritni nitratga aylantirish:
Bu bosqichda nitrit nitratga (NO3-) aylantiriladi. Ushbu jarayon Nitrobacter va Nitrospira bakteriyalari yordamida amalga oshiriladi. Nitrat o‘simliklar tomonidan yaxshi so‘riladigan shaklda bo‘lib, ular uchun asosiy azot manbai hisoblanadi.

Nitrifikatsiyaning ahamiyati

Azot aylanishida roli: Nitrifikatsiya azotning biologik aylanishining ajralmas qismi hisoblanadi va o‘simliklar uchun azotning oson assimilyatsiya qilinadigan shaklini yaratadi.
Qishloq xo‘jaligida: Azotli o‘g‘itlarning samaradorligi uchun nitrifikatsiya muhimdir, chunki u azotni ammiakdan nitratga o‘zgartiradi, natijada o‘simliklar bu nutriyentdan samarali foydalanadi.
Atrof-muhit uchun: Shu bilan birga, nitrifikatsiya jarayoni tuproq va suv muhitida nitratning ko‘payishi orqali suvlarni ifloslantirishi mumkin, bu esa suvdagi oksigen darajasining pasayishiga va oqibatda baliqlar va boshqa suv organizmlarining o‘limiga olib kelishi mumkin.

Nitrifikatsiyani ta'sir qiluvchi omillar

Harorat: Nitrifikatsiya jarayoni o‘rtacha 25-35°C orasida eng samarali ishlaydi.
pH: Eng yaxshi sharoit pH 6.5-8.0 oralig‘ida bo‘ladi.
Oksigen mavjudligi: Bu jarayon faqat aerob sharoitda sodir bo‘ladi, shuning uchun kislorod yetishmasligi nitrifikatsiyani sekinlashtiradi.
Azot manbalari: Ammiak yoki uning birikmalari yuqori bo‘lsa jarayon tezlashadi.

Umumiy xulosa

Nitrifikatsiya — tabiiy va muhim mikrobiologik jarayon bo‘lib, u ammiakning nitratga aylanishini ta’minlaydi, shu bilan birga tuproq va suvlarda azotli elementlarning aylanishini tartibga soladi. U qishloq xo‘jaligi, ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilishda katta ahamiyatga ega.