Muntaxab-al-lug'at

Xorazmda yashab ijod etgan shoir va filolog Muhammad Rizo Xoksor "Muntaxab-al-lug'at" ("Saylanma lug'at") asarini 1798-1799-yillarda yaratdi. Asar izohli lug'atlar seriyasiga kiradi. Unda eski o'zbek adabiy tilida ishlatilgan arabcha, forscha va ayrim eskirgan o'zbekcha so'zlarning ma'nolarini eski o'zbek tilida (ba'zan fors-tojik tilida) tavsiflanadi.

Asarning kirish qismida muallif o'sha davrda mavjud bo'lgan lug'at va filologik traktatlar to'g'risida ma'lumot berar ekan, bu asarlarda yo'l qo'yilgan kamchiliklarni, ayrim so'zlarning ularda noto'g'ri izohlanganini ko'rsatib o'tadi.

Lug'at ikki qismdan iborat. Birinchi qismda eski o'zbek adabiy tilida ishlatilgan arabcha so'zlar, ikkinchi qismda esa forscha-tojikcha va eskirgan o'zbekcha so'zlar izohlanadi. Jami 2400 so'z berilgan.

Xoksor lug'atining o'ziga xos xususiyatlaridan yana biri shuki, unda so'zlarning to'g'ri (asosiy) ma'nosi bilan bir qatorda, ko'chma (hosila) ma'nolariga ham izoh beriladi.

Lug'atda so'zlar arab alifbosi tartibida so'zining birinchi tovushiga (harfiga) qarab 28 bobga taqsimlangan. Har qaysi bobda so'zlar oxirgi tovushga (harfga) qarab gruppalanadi. Masalan, alif bilan tugaydigan so'zlar, be bilan tugaydigan so'zlar, te bilan tugaydigan so'zlar kabi.

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

"Muntaxab al-Lug‘at" — bu lug‘at yoki so‘zlik bo‘lib, turli tillarning lug‘atlarini jamlab, ularning izohlarini, tarjimalarini yoki ma’nolarini o‘z ichiga olgan asar hisoblanadi. O‘zbek tilidagi adabiyot va tilshunoslikda "Muntaxab al-Lug‘at" turli ma’nolarda ishlatilishi mumkin, masalan:

Tarjimonlik va lug‘atchilikda: "Muntaxab al-Lug‘at" ko‘pincha turli tillardan tanlab olingan so‘zlar, iboralar to‘plami boʻlib, jumladan qariyb lug‘at sifatida ishlatiladi. Bunday lug‘atlar o‘rganilayotgan tilning eng muhim so‘zlari va ularning tarjimalarini o‘z ichiga oladi.
Tarixiy lug‘atlar: O‘zbek adabiyotida va boshqa turkiy tillar tarixida "Muntaxab al-Lug‘at" nomli asarlar borgan sari ko‘p uchraydi. Ular eski davrlarda til va adabiyot bobida ishlatilgan so‘zlarni yig‘ib, ularning ma’nolarini qayd etgan bo‘ladi.
Darslik yoki o‘quv asari sifatida: Bu nom bilan ba’zi darsliklar yoki o‘quv qo‘llanmalar ham ataladi. Masalan, til o‘rganayotganlarga mo‘ljallangan, asosiy lug‘atlarni o‘z ichiga olgan kitoblar.

Agar sizda "Muntaxab al-Lug‘at" nomli aniq bir asar yoki muallif haqida ma’lumot kerak bo‘lsa, iltimos, qo‘shimcha ma’lumot bering. Shunda men sizga aniqroq va batafsilroq yordam bera olaman.

Umuman olganda, lug‘atlarning "muntaxab" — tanlangan deb tarjima qilinishi lug‘atlardagi eng zarur, eng foydalaniladigan so‘zlar va ma’nolar jamlanganini bildiradi. Bu esa o‘quvchilarga yoki til o‘rganuvchilarga imkon qadar samarali ravishda tilni o‘rganishga yordam beradi.