Moos shkalasi
Moos shkalasi — minerallar nisbiy qattiqligining oʻn ballik shkalasi. Nemis olimi F. Moos tomonidan 1811-yilda taklif qilingan. Qattiklikning 10 ta etalonidan iborat. Moos shkalasi boʻyicha ularning joylashish tartibi quyidagicha: talk — 1; gips—2; kalsit —3; flyuorit—4; apatit—5; ortoklaz—6; kvars—7; topaz—8; korund—9; olmos—10.C Nisbiy kattiklik Moos shkalasi etaloni bilan sinalayotgan obyekt yuzasiga chizib aniqlanadi. Minerallarning faol va passiv qattiqligi farq qilinadi. Agar mineral bilan oʻzining boʻlagi tirnalganda iz qoldirsa, u faol qattik/shkka ega boʻladi (mas, olmos). Qattiqligi 5 boʻlgan etalon bilan tadqiq qilinayotgan namuna tirnalganda iz qoldirsa va u oʻz navbatida kattikligi 4 boʻlgan etalonda iz qoldirsa, u holda oʻrtadagi mineralning qattikligi 4,5 ga teng boʻladi. Moos shkalasidan minerallarga tez tashhis qoʻyishda foydalaniladi. Aniq qattiqlik esa priborlar yordamida aniqlanadi. Minerallar k.attiqligi ularning zichligi bilan bir qatorda minerallarning eng muhim konstanti hisoblanadi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Moos shkalasi — bu minerallarni qattiqlik darajasiga qarab tartiblaydigan o‘lchov tizimidir. Bu shkalani 1812 yilda nemis olimi Frederik Moos (Friedrich Mohs) ixtiro qilgan. Moos shkalasi minerallar va boshqa qattiq jismlarning qattiqlik darajasini baholash uchun ishlatiladi, ya'ni ular bir-birini qanchalik chizish yoki tirnalish mumkinligini aniqlaydi.
Moos shkalasining asosiy xususiyatlari:
- Tartib: Shkala 1 dan 10 gacha o‘lchanadi. 1 eng yumshoq mineral (talk), 10 esa eng qattiq mineral (almaz) sifatida belgilangan.
- O‘lchanish tamoyili: Agar bir mineral ikkinchi mineralni chiza olsa, demak birinchisi ikkinchisidan qattiqroq hisoblanadi.
- Oddiy va samarali: Bu shkaladan laboratoriya sharoitida va dala sharoitida ham foydalanish oson, chunki u murakkab asbob-uskunasiz ham qo‘llaniladi.
Moos shkalasidagi minerallar ro‘yxati:
| Qattiqlik darajasi |
Mineral |
Izoh |
| 1 |
Talk |
Eng yumshoq mineral |
| 2 |
Gyps (gips) |
Tirnash darajasi past |
| 3 |
Kalk (kalsit) |
Oson chizilib uchadi |
| 4 |
Fluorit |
Biroz qattiqroq |
| 5 |
Apatit |
O‘rtacha qattiqlik |
| 6 |
Ortoklaz |
O‘rtacha-yuqori qattiqlik |
| 7 |
Kvarts (silisium dioksidi) |
Juda keng tarqalgan qattiq mineral |
| 8 |
Topaz |
Qattiqroq mineral |
| 9 |
Korund (safir, rubin) |
Juda qattiq, almazdan keyingi |
| 10 |
Almaz |
Eng qattiq mineral |
Moos shkalasining qo‘llanilishi:
- Minerallarni aniqlash: Geologlar va gazandalar minerallarni tezda aniqlash uchun ushbu shkaladan foydalanadilar.
- Sanoat va sanoat mahsulotlari: Qattiqlikni bilish orqali qaysi materiallar ko‘proq chidamliligini aniqlash mumkin.
- Tashqi ko‘rinishni baholash: Masalan, taqinchoqlar yoki oynalar qaysi darajada chizilishiga qarab, ularning qattiqligi haqida ma’lumot olish mumkin.
Muammolari:
- Shkala aniq qattiqlik o‘lchovlarini bermaydi, balki faqat qattiqliklarni nisbiy taqqoslaydi.
- Minerallar ba’zan aralash qattiqlikka ega, shuning uchun har doim ham aniq natijalar bermasligi mumkin.
Moos shkalasi zamonaviy ilm-fanda materialshunoslik uchun muhim bo‘lib qolmoqda va oddiy, tezkor qattiqlik o‘lchovi sifatida keng qo‘llaniladi.