Mishyak

Mishyak (rus. mish — sichqon, yad — zahar) — q. Margimush.

Margimush ( fors, marg — ulim, mush — sichqon), mishyak (Arsenicum), As — Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 33, atom massasi 74,9216. Tabiiy Margimush bitta barqaror izotop 75As dan iborat. Sunʼiy radioaktiv izotoplardan 73As, 74As, 76As muhim. Margimushni ilk bor kim ajratib olgani nomaʼlum. 1789-yilda Margimushni Margimush Lavuazye element deb aytgan. Margimush massa jihatdan yer poʻstining 1,7-10-4 % ini tashkil qiladi. Daryo suvida 3-10^7%, dengiz suvida 6,6-10^4% Margimush boʻladi. Tarqoq element, lekin tabiatda 160 dan ortiq minerallari uchraydi. Margimush kolchedani (arsenopirit) FeAsS, Margimushli kolchedan (lellingit) FeAs2, realgar As4S4, auri-pigment As2S3 koʻp tarqalgan boʻlib, sanoat ahamiyatiga ega. Sof Margimush toʻq kulrang kristall modda, moʻrt metall kabi yaltiraydi. Havoda oksidlanib, qorayadi. Issiklikni va elektr tokini yaxshi oʻtkazadi. Zichligi 5,72 g/sm³. Kristall holatdagi Margimushdan tashqari, amorf Margimush ham boʻladi. Qizdirilganda (615°da) Margimushning ikkala turi ham suyuqlanmay bugʻga aylanadi. Margimush birikmalarida 3 va 5 valentli. Suvda erimaydi. Havoda yonganda oksidlanib, arsenit angidrid As,O3 hosil qiladi. As2O3 tabiatda ar-senolit minerali holida uchraydi. Suyuqlanish temperaturasi 314°, zichligi 4,15 g/sm³. Suvda oz eriydi. Sof Margimush va uning birikmalarini olishda, optik shisha ishlab chiqarishda, tibbiyotda va qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashda ishlatiladi. Margimushning 5 valentli oksidi arsenat angidrid As2O5 ham mavjud. Zichligi 4,1 g/sm³. Suvda yaxshi eriydi. Margimush galogenlar va oltingugurt bilan, yuqori temperaturada koʻpgina elementlar bilan bevosita birikadi. Metallar bilan qotishmalar hosil qiladi. Ularga suyultirilgan kislota taʼsir ettirib, sarimsoq hidi keladigan zaharli gaz — vodorod arsenid olish mumkin. Nitrat kislota va zar suvi Margimushni oksidlab, arsenat kislota H3AsO4 hosil qiladi. Arsenat kislota — suvda oson eriydigan qattiq modda. Tuzlari arsenatlar deyiladi. Ar-senit kislota H,AsO3 erkin holda olingan emas, fakat suvdagi eritmasi maʼlum. Uning tuzlari — arsenitlar deb ataladi. Margimush As2O3 ni kumir bilan qaytarish orqali olinadi: As2O3+ +3C->2As+3COt. Birikmalari juda zaqarli boʻlgani uchun ishlatganda niho-yatda ehtiyot boʻlish lozim. Margimush qotishmalar olishda, Margimush birikmalari esa shisha ishlab chiqarishda, teri (koʻn), moʻynani uzoq asrashda va Margimush preparatlari olishda ishlatiladi. Tuproqda 4-10^4%, oʻsimlik kulida 3-10~5% Margimush bor. Dengiz hayvonlari organizmida quruqlikdagi hayvonlardagiga qaraganda Margimush koʻp boʻladi. Odam tanasida 0,08—0,2 mg/kg Margimush bor. Margimush preparatlari tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda qoʻllanadi.

Margimush - unsurlar davriy jadvalining 33 unsuri, nimmetall.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Mishyak (Arsenik) – kimyoviy element bo‘lib, uning belgisi As va atom raqami 33 ga teng. U davriy jadvalning V guruhida (azot guruhida) joylashgan yarimmetall hisoblanadi. Mishyak tabiatda uchraydigan va turli shakllarda mavjud bo‘ladigan elementlardan biri bo‘lib, u ko‘pincha minerallar va tog‘ jinslarida uchraydi.

Mishyakning xususiyatlari

Fizikaviy xususiyatlari: Mishyak qattiq, qoplama (metallik ko‘rinishda) kristall shaklida bo‘lib, o‘rtacha zichlikka ega. U juda mo‘rt bo‘lib, kesilganda osonlikcha parchalanadi.
Kimyoviy xususiyatlari: Mishyak oksidlanishga moyil, ammo kuchli oksidlovchilarga nisbatan nisbatan barqaror. U turli oksidlanish darajalarida (−3, 0, +3, +5) mavjud bo‘lishi mumkin.

Tarqalishi va kelib chiqishi

Mishyak yer po‘stida hosil bo‘lgan turli mineral shakllarida uchraydi, xususan arsenopirit (FeAsS), arsenolit (As2O3), mis va temir rudalarida. U ko‘pincha kon ishlari natijasida chiqib keladi va sanoatda muhim xomashyo hisoblanadi.

Mishyakning qo‘llanilishi

Sanoatda: Mishyak yarim o‘tkazgich sifatida, maxsus qotishmalarda va kimyoviy reaksiyonlarda katalizator sifatida ishlatiladi.
Qadoqlash materiallari: Arsenik oksidi (As2O3) ba’zi pestitsidlar, nimalar nazorat qilish uchun ishlatiladi (ammo toksikligi sababli cheklovlar mavjud).
Tibbiyot: Tarixda ba’zan sariqisshtirish va boshqa kasalliklarni davolashda ishlatilgan, ammo toksikligi tufayli endi kamroq qo‘llaniladi.

Toksikligi va xavfi

Mishyak juda zaharli elementlardan biri hisoblanadi. U uzoq vaqt davomida yuqori dozalarda inson tanasiga kirsa, turli kasalliklar, jumladan saraton, teri kasalliklari va ichki organlarning shikastlanishiga olib keladi. Mishyak zahari nafaqat suv va havo orqali, balki oziq-ovqat mahsulotlari orqali ham inson organizmiga kirishi mumkin.

Xulosa

Mishyak – kimyoviy jihatdan qiziqarli, lekin ikkita yuzga ega elementdir: bir tomondan sanoat va ilmiy sohada muhim ahamiyatga ega, boshqa tomondan esa yuqori darajada zaharli va inson salomatligiga zarar etkazishi mumkin. Shuning uchun mishyak bilan ishlashda ehtiyot choralarini ko‘rish zarur.