Mevalar va sabzavotlarni saqlash
Mevalar va sabzavotlarni saqlash — hoʻl va sersuv mahsulotlarni isteʼmol etish yoki qayta ishlashga qadar saqlanishiga yordam beradigan tadbirlar majmui. Yetishtirilgan mahsulotni nest-nobud qilmasdan va sifatini pasaytirmasdan saklash va undan foydalanish qadimdan inson ehtiyojlaridan biri boʻlgan. Saqlashni toʻgʻri tashkil etish mahsulot sifatining uzok, vaqt buzilmasligini va nobudgarchilikning oldini olishni taʼminlaydi. Oʻzbekistonda meva va sabzavotlarni saklashning eng kad. usullari koʻmib yoki ilib saqlash, qoqi qilib quritish kabilar keng qoʻllanilgan. M. va s s.dagi asosiy vazifa ularning fizik va kimyoviy tarkibini, rangi, taʼmi, oziqlik qiymati va boshqa xususiyatlarini saqlab qolishdan iborat. M.va s. s.ni sakutshdagi asosiy qiyinchilik bu mahsulotlar tarkibida erkin holatdagi suvning koʻpligi bilan bogʻliq. Harorat yuqori boʻlgan sharoitlarda bu narsa hujayra va toʻqimalarning nafas olish, pishib yetilish va qarish jarayonlarini faollashtiradi, bugʻlanishni va patogen mikroflora rivojlanishini kuchaytiradi. TTTu sababli saqlashda saqlanadigan mahsulotlar va makroorganizmlar hayot faoliyatini susaytiradigan sharoitlar yaratilishi kerak. Yigʻimterimdan key-ingi dastlabki kunlarda sersuv mahsulotning nafas olishi kuchayadi. Soʻngra, ayniqsa, meva va sabzavotlarni tez sovitilganda nafas olish jadalligi sekinlashadi. Saqlash jarayonida havo namligi pasayganda bugʻlanish, nafas olish va patogen mikroorganizmlarning rivojlanishi kuchayadi. Nafas jadallashuviga omborxonalardagi havo tarkibi ham taʼsir koʻrsatadi. Kislorod miqdorining kamayishi, karbonad angidridning ortishi meva, sabzavotlarning saqlash muddatini uzaytiradi. Kasalliklar (chirish, mogʻorlash va boshqalar) keltirib chiqaradigan mikroorganizmlarning rivojlanishi katta miqdorda issiqlik ajralib chiqishiga va mahsulotlarning oʻz-oʻzidan qizib ketishiga sabab boʻladi. Natijada mahsulotning koʻp qismi nobud boʻladi.
Meva va sabzavot omborlari, sovuqxonalar yangi hosil joylashidan oldin formalin yoki oltingugurt gazi bilan yuqumsizlantiriladi, yangi soʻndirilgan ohak bilan oklanadi, quritiladi, mahsulotlar saqlanadigan haroratga qadar sovutiladi. Olma, nok, asosan, ostiga qogʻoz yozib (noklarni qogʻozga oʻrab) joylangan yashchiklarda —0,5, —0° da va nisbiy namligi 90— 95%da saqlanadi. Kartoshka xonalarda yerga qazilgan oʻralarda, faol shamollatiladigan omborlarda devorli xirmonlarda 3,5–5 m balandlikda, karam uyumlarda, xandaklarda va turli doimiy omborlarda, yashchiklarda saqlanadi. Harorat —3°, —G; havo namligi 70—75% dan oshmasligi kerak. Qo-vun—tarvuzlarni xashakka joylab yoki osib +3°da 4 oyga yaqin saklash mumkin.
Adabiyot
Rixsivoy Joʻrayev.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Mevalar va sabzavotlarni to‘g‘ri saqlash ularning yangi va sifatli bo‘lib qolishini ta’minlashda juda muhimdir. Quyida mevalar va sabzavotlarni saqlash bo‘yicha batafsil ma’lumotlar keltirilgan:
1. Harorat va namlikni nazorat qilish
- Mevalar ko‘pincha sovuq sharoitda saqlanishi kerak, chunki past harorat ularning chirish va pishib ketish jarayonini sekinlashtiradi. Masalan, olma, kivi, gilos kabi mevalar 0–4°C haroratda saqlash uchun eng maqbuldir.
- Sabzavotlar uchun harorat biroz yuqoriroq bo‘lishi mumkin (3-10°C), ammo ularning har xil turiga qarab harorat talablarini bilish lozim.
- Namlik darajasi ham muhim, ko‘pchilik sabzavotlar va mevalar yuqori namlikni yoqtiradi (85-95%), bu ularning qurib qolishini oldini oladi.
2. Mevalar va sabzavotlarni ajratib saqlash
- Ba’zi mevalar, masalan, olma va banan, etilen gazini chiqaradi, bu gaz sabzavot va boshqa mevalarning tez pishib ketishiga sabab bo‘ladi. Shu uchun mevalar va sabzavotlarni alohida joyda saqlash tavsiya etiladi.
- Etilen ta’siriga sezgir sabzavotlarga karam, kartoshka, sabzi kiradi.
3. Yuvish haqida
- Mevalar va sabzavotlarni saqlashdan oldin ularni yuvish tavsiya qilinmaydi, chunki namlik ular chirib ketishini tezlashtiradi. Yuvish faqat iste’mol qilishdan oldin amalga oshiriladi.
4. Saqlash idishlari va usullari
- Xom sabzavot va mevalarni saqlash uchun shaffof plastik sumkalar yoki maxsus konteynerlardan foydalanish mumkin. Bu ularni havodan himoya qiladi va namlikni ushlab turadi.
- Qishe yoki muzlatilgan holatda saqlash uzoq muddat saqlash uchun yaxshi usul hisoblanadi. Muzlatishni amalga oshirishdan oldin mahsulotni yaxshilab tayyorlash – yuvish, tozalash va kerak bo‘lsa qirqib olish kerak.
5. Ayrim mahsulotlarning saqlash sharoitlari:
- Kartoshka: qorong‘i, salqin (4-10°C), namlik nisbatan past joyda saqlash kerak. Yorug‘likda saqlansa, kartoshka ko‘kargan va zaharli modda – solanin hosil bo‘ladi.
- Sabzi: namligi yuqori (90-95%), salqin joyda saqlanadi.
- Pomidor: xona haroratida va yorug‘likdan biroz himoyalangan joyda saqlansa yaxshi bo‘ladi, sovuq harorat pomidorning ta’mini yo‘qotadi.
- Olma: sovuq va nam joyda saqlash eng idealidir.
- Banan: xona haroratida, boshqa mevalardan alohida joyda saqlanishi kerak.
6. Saqlash davomiyligi
- Har bir sabzavot va meva turi uchun saqlash muddati farq qiladi. Misol uchun, kartoshka va sabzi bir necha oygacha saqlanishi mumkin, olma esa to‘g‘ri sharoitda bir necha oyga yaqin saqlanadi, pomidor va banan esa bir necha kun ichida iste’mol qilinishi ma’qul.
Xulosa
Meva va sabzavotlarni to‘g‘ri saqlash ularning sifatini saqlab qolish va ozuqaviy qiymatini yuqori darajada saqlashga yordam beradi. Harorat, namlik, yuvish va ajratib saqlash kabi omillarga alohida e’tibor berish zarur. Shuningdek, mahsulotlarni o‘z holatiga qarab mos saqlash usullarini qo‘llash kerak.
Agar sizda ma’lum bir meva yoki sabzavotni saqlash bo‘yicha savol bo‘lsa, ayting, batafsilroq tushuntirib beraman.