Metanefridiylar
Metanefridiylar (yun. Meta -oraliq, keyin, orqali va nefridiy) — umurtqasiz hayvonlar, asosan, halqali chuvalchanglarning metamer joylashgan juft ayirish organi (qarang Metameriya). Ektodermadan yoki mezodermal nefroblastlardan rivojlanadi. M. naysimon organlar boʻlib, voronkaga oʻxshab kengaygan kiprikli qismi (ne-frostom) ikkilamchi tana boʻshligʻi (selom)ga, keyingi ingichkalashgan qismi tananing navbatdagi boʻgʻimiga oʻtib, teri sirtiga ochiladi. Nefridiy nayi uzun va ilmoqqa oʻxshash buralgan boʻlishi mumkin. Nefrostom orqali M. nayiga selom suyukushgi, yaʼni birlamchi siydik oʻtadi. Bu su-yuklik kipriklar harakati tufayli M. nayiga haydaladi. Reabsorbsiya tufayli birlamchi siydikdan organik moddalar va tuzlar qonga qayta soʻriladi va haqiqiy siydik hosil boʻladi. Dengizlarda hayot kechiradigan stenogalin (shoʻrlanish nisbatan doimiy boʻlgan) hayvonlarda M. naychalari nisbatan qisqargan boʻladi (yana q. Protonefridiylar.).
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Metanefridiylar — bu qisman qovurg‘a shilliq qavatida joylashgan, asosan xorijiy moddalardan tanani tozalash va osmoregulyatsiyada ishtirok etuvchi exkretor organlarning bir qismi hisoblanadi. Ular ko‘plab ipobentos hayvonlarda, ayniqsa, annelidlar (ringli churqalar), mollyusklar va boshqa qurtlarda uchraydi.
Metanefridiyning tuzilishi va ishlash prinsipi quyidagicha:
- Tuzilishi:
- Metanefridiy kanalidan iborat bo‘lib, uning uchlari ochiq bo‘ladi: ichki uchi (nefrostom) ichki tana bo‘shlig‘iga, tashqi uchi (nefropor) esa tashqi muhitga ochiladi.
- Ichki uchi yaltirilgan ingichka naychaga o‘xshash bo‘lib, bu qism ba’zida qopchalar bilan o‘ralgan bo‘ladi (masalan, annelidlarda bu qism “kancalar” deb ataladi).
- Kanalning devorlari bir qatlamli epiteliyadan tashkil topgan va o'tkazuvchan bo‘lib, ionlarni va suyuqlikni almashish jarayonida qatnashadi.
- Ishlash prinsipi:
- Metanefridiy qisman tana suyuqligini filtrlaydi va uning tarkibida zararsiz moddalardan qutulishga yordam beradi.
- Ichki uchi (nefrostom) qonni yoki tana suyuqligini qabul qilib, undan keraksiz modda va suv olib chiqadi.
- Suv va zararsiz moddalar epiteliyadan o‘tib, kanal bo‘ylab harakatlanadi.
- Kanal tozalangan suyuqlikni (exkret) tashqi muhitga (taxminan kam keraksiz moddalardan tozalangan) chiqaradi.
- Vazifalari:
- Exkretor vazifa — organizmdagi ortiqcha suyuqlik va zararli moddalarni chiqarish.
- Osmoregulatsiya — hujayralarda suv va ionlarning muvozanatini saqlash.
- Ildizsuvi va keraksiz metabolitlarni tashqariga chiqarish.
- Tarqalishi:
- Metanefridiylar ayniqsa annelidlardan boshqa ipobentos hayvonlarda keng tarqalgan.
- Misol uchun, Dazmol (annelid), mollyusklar, ba’zi qurtlarda uchraydi.
- Qon aylanishi sezilarli bo‘lgan organizmlarda metanefridiylar ko‘proq tarqalgan.
Xulosa qilib aytganda, metanefridiylar hayvonlarda exkretor tizimning muhim qismidir va ular hayvonning ichki muhitini tartibga solishda va ortiqcha moddalardan qutulishda xizmat qiladi. Ularning tuzilishi va ishlashi turli hayvonlarda o‘ziga xos bo‘lib, ekologik sharoitlarga moslashgan.