Metafora nima?

Siz, albatta, shunday iborani ko’p eshitgansiz: “Oyog’ini qo’liga olib yugurmoq”, ya’ni judayam tez. Uning asosida — metaforik solishtirish, yorqin, namoyon timsollarni qiyoslash. Bunday muqoyasa metafora deb ham ataladi. Nomlanish “Ko’chirish” ma’nosini anglatuvchi yunoncha “Metafora” so’zidan paydo bo’lgan. Darhaqiqat, ikki buyum yoki hodisa solishtirilayotgan paytda birining alomatlari yoki sifatlari boshqasiga ko’chadi. Masalan, yomg’ir qattiq yog’ayotganda, — “Chelaklab qo’ygandek”, deydilar. Bunda to’kilayotgan suvning ikkita timsoli solishtiriladi — biroq ulardan birortasi ham to’gridan-to’gri atalmaydi. Kengaytirilgan tasvirlash o’rnida ularni yaqinlashtiruvchi mushtarak belgi — suv shovqini tilga olinadi. Bunday “qisqartma solishtirish” ham metafora deb ataladi. Metafora folklor va adabiyotda ko’p qo’llanadi. Masalan, siz ertaklarda buyumlarning nomiga duch kelasiz — “tovuq oyogida turgan chayla” yoki “sutli daryolar, sharbatli sohillar”. Bu metaforalarning asosida esa xuddi o’sha solishtirish: chayla qurilgan poydevor shakli, suv va qumli sohilning rangi. Metaforalar ular asosida yorqin va kutilmagan timsollar yaratiladigan she’riy nutqda eng ko’p uchraydi. Masalan, yomg’irda qolib ketib ho’l bo’p ketgan odamlarni Mayakovskiy shunday tasvirlaydi: “piyodalar tumshug’i emdi yomg’irni”. Timsol bilan birlashtirilgan metaforadan foydalangan shoir odatiy hodisani kutilmagan nuhtai nazardan ko’radi. Shu tarzda metafora shunchaki shoirona nutqning ziynatigagina emas, balki muallif fikrini ifodalash vositasiga aylanadi.

Manba

Mo’jiza kitobning 3-jildi

Sun'iy intellekt javobi:

Metafora — bu adabiyot, til va nutqda ishlatiladigan badiiy ifoda vositasidir. U ikki xil tushuncha yoki predmet o‘rtasida bevosita bog‘lanish o‘rnatmasdan, ularni o‘xshashlik asosida qiyoslab, birini ikkinchisiga almashtirish orqali ma'no yaratadi. Metafora so‘zining ildizi yunoncha "metaphora" (μεταφορά) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, "ko‘chirish", "o‘tkazish" degan ma’noni anglatadi.

Metafora orqali so‘z egasi yoki ijodkor o‘z fikrini yanada rang-barang, ta’sirli va chuqurroq ifoda etadi. Bu ifoda tarjimon va o‘quvchini o‘ylashga, yakuniy ma’noni topishga undaydi. Masalan, "hayot — bu sahna" degan metaforada hayot va sahna o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanish yo‘q, lekin hayotni teatr sahnasiga qiyoslash orqali hayotdagi vazifalar, ro‘llar, o‘zgarishlar tushunchalarni ta’kidlaydi.

Metaforaning asosiy xususiyatlari:

Qiyosiylik: Ikki turli ma’no o‘rtasida munosabat o‘rnatiladi, lekin ular so‘zma-so‘z emas, balki ma’no jihatdan bog‘lanadi.
Yangi ma’no yuzaga kelishi: Metafora orqali qiyoslangan tushunchalar yangi va yanada boy ma’no kasb etadi.
Badiiy ta’sir: Metafora so‘zlashuv va yozma nutqni yanada go‘zal, boy va ta’sirchan qiladi.

Metaforalarga misollar:

“Qalbi olov” — qalbning hissiyotlarga boy va shiddatli ekanligini ifodalaydi.
“So‘zning kaliti” — muhim ma’noga ega bo‘lgan gap yoki tushuntirish.
“Vaqt — daryo” — vaqtning doimiy oqib, bir joyda to‘xtamasligini ifodalaydi.

Adabiyotda, san’atda, falsafada va hatto kundalik muloqotda metafora juda keng qo‘llaniladi. U tushunchalarni yanada kengroq va chuqurroq anglashga yordam beradi. Shuningdek, metafora fikrlar orasidagi murakkab bog‘lanishlarni oddiy va tushunarli shaklda ifodalashga xizmat qiladi.