Meritokratiya
Meritokratiya (so‘zma-so‘z — munosiblarning hukumati, lot. meritus — munosib va yunon. ϰράτος — hukumat), negizida individual hizmat prinsipi yotgan boshqaruv shakli hisoblanadi. Bunday boshqaruv shaklida jamiyat tepasiga turli ijtimoiy qatlamlardan munosib, qobiliyatli va isteʼdodli insonlar chiqadi.
Bu termin ilk marotaba ingliz jamiyatshunosi M.Yang tomonidan „Meritokratiya yuksalishi, 1870-2033“ kitobiga kiritilgan.
Meritokratiya g‘oyasi zamirida liberalizmning klassik prinsipi — imkoniyatlarning tengligi yotadi. D.Bell va boshqalarning ilgari surilgan postindustrial jamiyat nazariyasida byurokratiyani ijtimoiy qatlam singari siqib chiqarishi kerak bo‘lgan intellektuallar, mutaxassis olimlar va professionallar uni harakatga keltiruvchi kuch sifatida qaraladi.
Sosial stratifikasiya — nasl-nasabidan kelib chiqish, merosxo‘rlik huquqi, mansabga tayinlash asosida qurilgan. Postindustrial jamiyatda esa oliy maʼlumot va yuqori layoqat hamda shaxsiy yutuqlar natijasida xokimiyatga egalik qilishida „muvaffaqiyat“ prinsipi amal qiladi.
Ko‘plab neokonservatizm namoyandalari meritokratik boshqaruv shaklini qo‘llab-quvvatlashgan. Meritokratiya konsepsiyasi jamiyatning yuqori tabaqasini namoyish qiladigan insonlarni tanlash kriteriyalar va metodikaning yo‘qligi tufayli tanqidga uchragan.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Meritokratiya — bu jamiyat yoki tashkilot boshqaruvida eng munosib, qobiliyatli, bilimli va mehnatkash shaxslar tanlanadigan va yuqori lavozimlarga o‘sha odamlar ko‘tarriladigan boshqaruv tizimi yoki printsipi. So‘zning kelib chiqishi lotincha “meritum” (yaxshi ish, xizmat) so‘zidan olingan bo‘lib, “liyakat” yoki “zasluga” degan ma’noni anglatadi.
Meritokratiya tushunchasining asosiy jihatlari:
-
Liyakatga asoslangan tanlov: Meritoratik tizimda yuqori munosabatli lavozimlarga odamlar faqat ularning bilimlari, qobiliyatlari, ko‘nikmalari va natijalari asosida tanlanadi. Shaxsning oilaviy, ijtimoiy yoki boshqacha mansubiyati emas, balki uning real imkoniyatlari va yutuqlari muhim hisoblanadi.
-
Adolat va teng imkoniyatlar: Meritokratik jamiyatda har bir inson o‘z imkoniyatlarini namoyish etishi uchun teng sharoit yaratiladi. Bu sohada o‘qish, ishga joylashish, martaba o‘sishi kabi jarayonlar ochiq va adolatli bo‘lishi kerak.
-
Natijalarga e’tibor: Meritoratik tizim ko‘proq natijalar va samaradorlikka urg‘u beradi. Qaysi mutaxassis yoki rahbar o‘z vazifalarini eng yaxshi bajarsa, u yuqoriroq lavozimga ko‘tariladi.
-
Mehnatkashlik va mas’uliyat: Meritokratiya mehnatni va shaxsiy mas’uliyatni qadrlaydi. Bu tizimda har bir insonning yutuqlari uning mehnati va intilishlari bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi.
Meritokratiyaning afzalliklari:
- Samarali boshqaruv: Eng qobiliyatli odamlar rahbarlik qiladi, natijada tashkilot yoki davlat samaradorligi oshadi.
- Adolat hissi: Har kim o‘z qobiliyati va mehnatiga qarab muvaffaqiyatga erishadi, bu ijtimoiy adolatni ta’minlaydi.
- Motivatsiya: Insonlar o‘zlarini rivojlantirishga va yaxshi natijalar ko‘rsatishga intiladi, chunki buning evaziga mukofotlanish kafolatlanadi.
Meritokratiyaning kamchiliklari:
- Ijtimoiy tengsizlikni to‘liq bartaraf eta olmasligi: Ba’zan kelib chiqishi, iqtisodiy holati yoki ta’lim imkoniyatlari teng bo‘lmagan odamlarga imkoniyatlar kamayishi mumkin.
- Jamoaviylikning zaiflashuvi: Faqat individual yutuqlar e’tibor qaratilishi ba’zan jamoaviy hamkorlik va yordamni kamaytirishi mumkin.
- Qattiq raqobat: Ba’zi holatlarda haddan tashqari raqobat stress va norozilikni oshiradi.
Xulosa:
Meritokratiya zamonaviy jamiyatlar va tashkilotlar o‘rtasida keng qo‘llaniladigan boshqaruv tamoyili hisoblanadi. U har bir kishining o‘z salohiyatini namoyish etishiga imkon yaratadi va samarali boshqaruvni ta’minlaydi. Biroq, uning to‘liq adolatli ishlashi uchun ta’lim, iqtisodiy imkoniyatlar va ijtimoiy muhitdagi tenglikka ham e’tibor qaratish zarur.
Agar sizga meritokratiya haqida yanada batafsilroq yoki boshqa sohalar bilan bog‘liq ma’lumotlar kerak bo‘lsa, so‘rashingiz mumkin!