Melongena

Baqlajon (lotincha: Solánum melongéna L. (o'simliklar oilasi: Solanaceae)) koʻp yillik oʻt oʻsimlik, yovvoyi xolda Hindiston, Pokiston, Birmada uchraydi, ammo madaniy holda bir yillik oʻsimlik sifatida etishtiriladi. Baqlajonning pishmagan barra mevalari isteʼmol qilinadi, chunki biologik pishib ketgan mevalarida urugʻlari qotib, qattiq boʻlib qoladi, shuningdek solanin M (melongen) moddasi toʻplanib isteʼmolga yaroqsiz boʻlib qoladi.

Tarixi

Baqlajonning vatani hozirgi Hindiston hududlaridir. U 1500 yil ilgari madaniy holda etishtirila boshlangan. Baqlajon Arablar tomonidan 9-asrlarda Afrikaga, Oʻrta Asrlarda esa Oʻrtaerdengizi hududlariga olib kirilgan. Evropada 15-asrlarda paydo boʻlgan boʻlsada, faqat 19-asrdan boshlab madaniy holda etishtirila boshlangan.

Botanik tavsifi

Poyasi tik oʻsuvchi va shoxlanuvchi, baquvvat, balandligi odatda 40-150 sm boʻladi, koʻpchilik xollarda tikanlar bilan qoplangan boʻladi.
Barglari yirik (uzunasiga 7…35 sm), oval, tuxumsimon, yoki choʻziq-tuxumsimon shaklda. Barg plastinkalri qalin, yumshoq, tuklar bilan qoplangan.
Gullari ikki jinsli, binafsha rangli, diametri 2,5-5 sm, poyada yakka yoki toʻpgul (2-5 tagacha) boʻlib joylashadi. Changchilari sariq rangli, ikki kamerali. Baqlajon fakultativ oʻzidan changlanuvchi oʻsimlik, qisman hasharotlar yordamida chetdan changlanishi mumkin.
Mevasi koʻp kamerali rezavor. Shakli silindrsimon, tuxumsimon, sharsimon boʻlib, vazni 50 gramdan 2000 gramgacha boʻlishi mumkin. Mevalari naviga qarab texnik pishganida toʻq binafsha, sirti yaltiqoq boʻladi, biologik pishganida yashil-kulrang, och qoʻngʻir yoki sariq-jigar rang boʻlishi mumkin. Ichki qismi (goʻshti) zich, oʻrtasha zichlikda yoki boʻsh boʻladi, rangi oq, yoki qaymoq rangli boʻlishi mumkin. Vegetatsiya davomida baqlajon oʻsimligi qulay sharoitlar tugʻilganda 150-200 tagacha gul hosil qiladi, ammo ularning aksariyat qismi (60-70 %) toʻkilib ketadi. Odatda bir oʻsimlikda 3-15 ta meva boʻladi. Isteʼmol uchun texnik pishgan mevalari ishlatiladi.
Urugʻlari yumaloq, tekis, toʻq sariq yoki och jigar rangda, sirti tekis. Bitta mevada urugʻ soni 150-200 ta, 1000 tasinig ogʻirligi 3,5-5,0 gram, 1 gramida esa 150-250 urugʻ boʻladi. Unuvchanligini 3-5 yilgacha saqlaydi.
Ildiz tizimi koʻchatligida nimjon boʻlib soʻng tez oʻsib kuchli tarmoqlanadi. Asosan tuproqning 30-40 sm qalinligida rivojlanib, ayrim ildizlari 1,5 metr chuqurlikka kirib boradi. Ildizlari tuproqdagi namlik, oziq moddalar va havoning tanqisligiga juda taʼsirchan.

Biologik xususiyatlari

Baqlajon pomidor va qalampirga nisbatan issiqsevar oʻsimlik. Vegetatsiya davri ham birmuncha uzun. Urugʻlari harorat 13-14°C va namlik etarli boʻlganda 4-5 kunda unib chiqadi. Oʻsimligi normal oʻsib rivojlanishi uchun maqbul harorat 20-30°C. Harorat 15°C dan past boʻlganida oʻsishi sustlashadi, 10°C da esa umuman toʻxtaydi, gul va meva tugunchalari toʻkiladi. Baqlajon yorugʻsevar, qisqa yoki neytral kun oʻsimligi. Baqlajon tuproqdagi namlik va oziq moddalarga talabchan. Baqlajon oʻsuv davriga qarab tezpishar, oʻrtapishar va kechpishar navlarga boʻlinadi. Urugʻ unib chiqqangan soʻng tezpishar navlar 110-120 kunda; oʻrtapishar navlar 120-140 kunda; kechpishar navlar 140 kundan koʻp muddat ichida pishadi.

Agrotexnikasi

Namlikni yaxshi oʻtkazuvchi qumloq tuproqlar baqlojon uchun maqbul xisoblanadi. Tuproqning yaxshi tayyornanishi baqlajon ildizi intensiv oʻsishi va rivojlanishiga yordan beradi. Yomon drenajli tuproq sharoitlarida baqlajon ildiz umumiy yozasi qisqaradi, oʻsimligi sust oʻsadi va natijada hosildorlik ham pasayadi. Tuproq odatda 20 cm chuqurlikda haydaladi. Baqlajon uchun maqbul tuproq pH 6.0 dan 6.5 gacha, shuningdek tuproq mineral oʻgʻitlar, ayniqsa fosforga boy bo'lishi zarur.

Mevasining kimyoviy tarkibi

Baqlojon mevalari qovurilgan, tuzlangan, marinadlangan, qaynatilgan, quritilgan holda isteʼmol qilinadi. Texnil pishib etilganida tarkibida 89-94 % suv, 0,6-1,4 % uglevodlar, 2,5-4,0 % kletchatka va mineral tuzlar boʻladi. Mineral moddalardan fosfor, magniy kalsiy, temir, rux, marganets kabi elementlarning tuzlari va asosan kaliy juda koʻp boʻladi. Shuningdek baqlajon mevalari tarkibida oʻziga hos kristall modda — solanin M ni tutadi. Solanin M baqlajon mevalariga achqimtil tam beradi.

Rasmlar

Manbalar

Havolalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Melongena – bu o‘simliklarning bir guruhi bo‘lib, ular asosan Solanaceae oilasiga mansub. Melongena ilmiy nomi odatda «Solanum melongena» bo‘lib, u keng tarqalgan va ko‘pincha sabzavot sifatida yetishtiriladi. O‘zbek tilida bu o‘simlik eng ko‘p «badimjan» yoki «boding‘on» nomlari bilan tanilgan.

Melongena haqida batafsil ma’lumot:

Tavsifi va tasnifi:
- Melongena – o‘simliklarning bargli va gullarining o‘ziga xos rang va shakli bilan ajralib turadigan turi.
- Bu o‘simlik Solanaceae oilasiga tegishli bo‘lib, oilada pomidor, qalampir kabi boshqa sabzavotlar ham mavjud.
- Solanum melongena – oddiy badimjan yoki bodringon sifatida ko‘p ma’lum.
Tashqi ko‘rinishi:
- Badimjan o‘simligi 30-150 sm gacha o‘sadi.
- Barglari katta, o‘rta darajada tuklangan va ko‘p hollarda ko‘karib turadi.
- Gullari oq yoki binafsha rangda bo‘lib, ular keyinchalik meva – badimjan hosil qiladi.
Mevasining xususiyatlari:
- Mevasi turli shakllarda – yumaloq, cho‘zilgan, silindrsimon va boshqalar bo‘lishi mumkin.
- Ranglari ham xilma-xil, quyuq binafsha, oq, sariq va boshqa ranglarda uchraydi.
- Meva tarkibida ko‘p miqdorda suv va tolalar bor.
Melongena qanday o‘stiriladi:
- Yarim issiq iqlimni yaxshi ko‘radi, issiq va cho‘g‘ bo‘lmagan joylarda yaxshi rivojlanadi.
- Tuproq unumdor, yaxshi drenajlangan va nam bo‘lishi zarur.
- Ko‘chatchilik orqali ko‘paytiriladi, ya'ni urug‘lardan yoki ildizdan olingan ko‘chatlar yordamida.
- Sug‘orish va sug‘orish oralig‘i qattiq nazorat qilinishi kerak, chunki haddan tashqari sug‘orish mevaning sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Foydalanish:
- Badimjan ko‘plab oshxonalar uchun muhim sabzavot hisoblanadi.
- O‘zbek oshxonasida badimjanli taomlar juda mashhur, masalan, badimjanli tovuq, badimjanli osh, badimjan qovurilgan va boshqa ko‘plab retseptlar mavjud.
- Shuningdek, badimjanni qovurish, pishirish, duxovkada pishirish, sho‘rvalarga qo‘shish mumkin.
Foydali xususiyatlari:
- Badimjan ko‘plab vitaminlar (A, C, K), minerallar (kaliy, temir) va antioksidantlarga boy.
- U yurak-qon tomir tizimini mustahkamlashga, xolesterin darajasini pasaytirishga yordam beradi.
- Shuningdek, badimjan hazm qilish tizimiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Qiziqarli faktlar:
- Badimjan ilk bor Hindiston, Osiyoning janubi-sharqida va Xitoyda yetishtirilgan.
- Evropaga esa 16-asrda olib kelingan.
- Ba’zi madaniyatlarda badimjan yomon niyatli ramz sifatida qaralgan, ammo bugungi kunda u keng tarqalgan va qadrlanadigan sabzavot hisoblanadi.

Xulosa

Melongena (badimjan) – ko‘plab madaniyatlarda keng qo‘llaniladigan, o‘zining foydali xususiyatlari va turli taomlarda ishlatilishi sababli mashhur bo‘lgan sabzavot hisoblanadi. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida ham badimjan yetishtirish keng tarqalgan bo‘lib, u oddiy uy xo‘jaliklaridan tortib, mig‘morbozor va restoranlargacha keng qo‘llaniladi.