Maslouning ehtiyojlar piramidasi

Ehtiyojlar piramidasi - bu amerikalik psixolog Avraam Maslouning inson ehtiyojlarining ierarxik modeli uchun keng qo'llaniladigan nom.

Ushbu ehtiyojlar piramidasi motivatsiyaning eng mashhur va keng tarqalgan nazariyalaridan biri - ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasini aks ettiradi. Bu nazariya ehtiyojlar nazariyasi sifatida ham tanilgan (inglizcha: need theory) yoki hierarchy theory. Dastlab, g'oya A. Maslouning "Inson motivatsiyasi nazariyasi" (1943) asarida, batafsilroq - 1954-yilda "Motivatsiya va shaxsiyat" kitobida taqdim etilgan ( Motivation and Personality).

Ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasi

Maslou ehtiyojlarning muhimlik darajasi kamayish tartibida taqsimladi. Ehtiyojlarning bunday tizimlanishini Maslou toki inson sodda narsalarga muhtoj bo'lar ekan, yuqori darajadagi ehtiyojlarni boshdan kechira olmasligi bilan izohladi. Piramidaning asos qismida birlamchi bo'lib fiziologiya (ochlik, chanqoqlik va shunga o'xshash ehtiyojlarni qondirish) joylashgan. Bir palla yuqorida - xavfsizlikka bo'lgan ehtiyojlar mavjud. Undan yuqori - mehr va muhabbat zinasi, shuningdek, har qanday ijtimoiy guruhga mansublik ehtiyoji o'z o'rnilarini egallab turibdi. Keyingi pallada hurmat va ijobiy baholash zarurati bo'lib, Maslou kognitiv ehtiyojlarni qo'ygan (bilimga chanqoqlik, iloji boricha ko'proq ma'lumotni qabul qilish istagi). Buning ortidan estetikaga bo'lgan ehtiyoj (hayotni uyg'unlashtirish, uni go'zallik, san'at bilan to'ldirish istagi) paydo bo'ladi. Va nihoyat, piramidaning oxirgi bosqichi, eng yuqorisi, ichki potentsialni ochib berish istagi (bu o'z-o'zini namoyon qilish). Shuni ta'kidlash kerakki, har bir ehtiyojni to'liq qondirish shart emas - keyingi bosqichga o'tish uchun insonga qisman to'yinganlik hissi yetarli.

"Men mutlaqo aminmanki, odam faqat non bo'lmagan sharoitda non bilan yashaydi", deb tushuntirdi Maslou. "Ammo non ko'p bo'lsa va oshqozon doimo to'q bo'lsa, insonning intilishlari nima bo'ladi?" Yuqori ehtiyojlar paydo bo'la boshlaydi va bizning tanamizni fiziologik ochlik emas, balki yuqori darajadagi ehtiyojni qondirish hissi boshqaradi. Bir ehtiyoj qondirilsa, boshqalari paydo bo'ladi, undanda yuqori va yuqori. Shunday qilib, asta-sekin, bosqichma-bosqich, inson o'z-o'zini rivojlantirish zarurati paydo bo'ladi - ehtiyojlarning eng yuqorisi.

Maslou ibtidoiy fiziologik ehtiyojlarni qondirish asoslarning asosi ekanligini yaxshi bilardi. Uning fikricha, ideal baxtli jamiyat, eng avvalo, qo‘rquv va xavotirga sabab bo‘lmagan, to‘q odamlar jamiyatidir. Agar biror kishida, masalan, doimo oziq-ovqat yetishmovchiligi bo'lsa, u sevgiga juda muhtoj bo'lishi dargumon. To'yish deganda Maslou nafaqat oziq-ovqat tanqisligining yo'qligini, balki yetarli miqdorda suv, kislorod, uyqu va boshqa asosiy fiziologik inson ehtiyojlarini ham nazarda tutgan.

Shaxsning tabiati, u yahsab turgan tashqi muhit, uni o'rab turgan hodisa va voqealar, shaxsning qobiliyati va motivatsiyasi hamda boshqa son-sanoqsiz omillardan kelib chiqqan holda ehtiyojlarning namoyon bo`ladigan shakllari har xil bo`lishi mumkin. Shuning uchun, masalan, turli odamlarda hurmat va e'tirofga bo'lgan ehtiyoj har xil tarzda namoyon bo'lishi mumkin: kimdir taniqli siyosatchi, deputat, jamoat arbobi bo'lishi va umumjahon e'tirofni va mashhurligini qozonishni istaydi, boshqasi uchun esa o'z farzandlarining hurmat qilishlari yetarli bo'ladi. Xuddi shu ehtiyoj doirasidagi eng keng diapazon piramidaning istalgan bosqichida, hatto birinchi (fiziologik ehtiyojlar)da ham kuzatilishi mumkin.

Avraam Maslou odamlarning turli xil ehtiyojlari borligini tan oldi. Bundan tashqari bu ehtiyojlarni 5 ta asosiy toifaga bo'lish mumkinligiga ishonib keldi va buni isbotlashga harakat qildi:

Bundan tashqari, batafsilroq tasnif mavjud. Bunday tizimda 7 ta asosiy daraja (ustuvorliklar) ajratiladi:

Asosiy ehtiyojlar qondirilgach, yuqori darajadagi ehtiyojlarning dolzarbligi tobora oshib boradi. Faqat birinchi ehtiyoj to'liq qondirilgandagina keyingi ehtiyojning o'rnini yangisi egallaydi degan shartlar mavjud emas. Bundan tashqari, diagrammada ko'rsatilganidek, ehtiyojlar ajralmas ketma-ketlikda emas va qat'iy pozitsiyalarga ham ega emasdirlar. Ushbu qonuniyat barqaror hisoblanadi, lekin turli odamlar uchun ehtiyojlarning o'zaro joylashishi har xil bo'lishi mumkin.

Shuningdek, Gumilyovning sivilizatsiya darajasining oshishi va ularning tez degradatsiyasi bilan madaniy ehtiyojlarning rivojlanishi haqidagi nazariyasi bilan ba'zi bir o'xshashliklarga e'tibor berishi mumkin (masalan, Maslou piramidasining asosi, ya'ni fiziologik yoki himoya ehtiyojlari o'rtasidagi mutanosiblik buzilgandagi holatlar).

Tanqid

Ierarxiya nazariyasini sinovdan o'tkazishda asosiy muammo shundaki, inson ehtiyojlarini qondirishning ishonchli miqdoriy o'lchov ko'rsatkichlari mavjud emas. Maslouning o'zi ierarxiyadagi tartib o'zgarishi mumkinligini ta'kidladi. Nazariyaning ikkinchi muammosi ehtiyojlarning ierarxiyaga bo'linishi, ularning ketma-ketligi bilan bog'liq. Biroq, nazariya nima uchun ba'zi ehtiyojlar qondirilgandan keyin ham motivator bo'lib qolishini tushuntirib bera olmaydi.

Maslouning fikricha, muvaffaqiyatli bo'lgan ("baxtlilar") faqat ijodiy shaxslarning tarjimai hollarini o'rganganligi sababli, Maslou tomonidan qadrlangan deyarli barcha shaxsiy xususiyatlardan mahrum bo'lgan buyuk bastakor Richard Vagner o'rganilgan shaxslardan chiqib ketdi. Olimni Eleanor Ruzvelt, Avraam Linkoln va Albert Eynshteyn kabi g'ayrioddiy faol va sog'lom odamlar qiziqtirdi. Bu Maslouning xulosalarida muqarrar buzilishlarni keltirib chiqaradi, chunki ko'pchilik odamlarning "ehtiyojlar piramidasi" qanday tashkil etilganligi uning tadqiqotlari natijasida noma'lum bo'lib qolmoqda. Shuningdek, Maslou empirik tadqiqot o'tkazmagan.

1968-yilda ehtiyojlar nazariyasi ierarxiyasi mashhurligiga qaramay, tasdiqlanmagan va asosliligi past, dedi Duglas Xoll va Xalil Nugaim (Duglas Xoll, Xalil Nougaim). Xuddi shu fikrni huquqshunos Suttl 1972-yilda takrorladi. Xoll va Nugaim o'z tadqiqotlarini olib borishganda, Maslou ularga xat yozdi va unda u sub'ektlarning yosh guruhiga qarab ehtiyojlarni qondirishni hisobga olish muhimligini ta'kidladi. Maslouning so'zlariga ko'ra, "omadli" bolalikdagi xavfsizlik va fiziologiyaga bo'lgan ehtiyojni, o'smirlik davrida tegishlilik hissiga ega bo'lish va muhabbatga bo'lgan ehtiyojni qondiradi. O'z-o'zini namoyon qilishga bo'lgan ehtiyoj "omadli"larda 50 yoshga to'lguncha qondiriladi. Shuning uchun yosh tarkibini hisobga olish kerak.

Qiziqarli faktlar

Yana qarang

Manbalar

Adabiyot

Havolalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Maslouning ehtiyojlar piramidasi (yoki Maslouning ehtiyojlar ierarxiyasi) — amerikalik psixolog Abraxam Maslou tomonidan 1943 yilda ishlab chiqilgan motivatsiya nazariyasi bo‘lib, u odamlarning ehtiyojlarini qatlamlarga ajratadi va ularni piramida shaklida tasvirlaydi. Bu nazariyaga ko‘ra, insonlarni harakatga keltiruvchi ehtiyojlar darajalarga bo‘lingan va ular bir-birining ustiga qurilgan. Past darajadagi ehtiyojlar qondirilmagan holda, yuqori darajadagi ehtiyojlar motivatsiya qiluvchi bo‘la olmaydi.

Maslou ehtiyojlarni besh asosiy darajaga bo‘lgan:

Jismoniy (fiziologik) ehtiyojlar
Bu piramidaning eng past, asosiy darajasi bo‘lib, odamning yashashi uchun zarur bo‘lgan eng muhim ehtiyojlarni o‘z ichiga oladi: oziq-ovqat, suv, havo, uyqu, issiqlik, jinsiy ehtiyojlar. Bu ehtiyojlar qondirilganidan keyingina boshqalar yuzaga keladi.
Xavfsizlik ehtiyojlari
Inson o‘zini xavfsiz his qilishni xohlaydi: tibbiy yordam, doimiy daromad, shaxsiy xavfsizlik, barqaror uy-joy, ishonchli muhit.
Ijtimoiy ehtiyojlar (muhabbat va iliqlik ehtiyojlari)
Odamlar ijtimoiy munosabatlarga muhtoj: do‘stlik, sevgi, oila, guruhga qabul qilinishi, qabul qilinish hissi.
Hurmat ehtiyojlari
Bu bosqichda inson o‘zini qadrlashni, hurmat qilinishni, muvaffaqiyatga erishishni, boshqalar tomonidan e’tirof etilishni xohlaydi. Maslouning nazariyasida bu ehtiyojlar ichida o‘ziga nisbatan hurmat va boshqalar tomonidan hurmat qilish ehtiyoji mavjud.
O‘zini ro‘yobga chiqarish ehtiyoji (self-actualization)
Bu eng yuqori darajadagi ehtiyoj bo‘lib, inson o‘z imkoniyatlarini to‘liq ro‘yobga chiqarishni, ijodkorlikni, maqsadlar sari intilishni, shaxs sifatida kamol topishni xohlaydi.

Muhim jihatlari:

Maslou nazariyasi bo‘yicha, pastki qatlamdagi ehtiyojlar qondirilmagan paytda odam yuqori darajadagi ehtiyojlarni qondirishga intilmaydi.
Biroq, ba’zida ayrim ehtiyojlar bir vaqtda ham motivatsiya qilishi mumkin.
Zamonaviy psixologiyada bu nazariya rivojlangan va tanqid qilinadigan jihatlari bor, lekin u odamlarning motivatsiyasini tushunishda muhim asos sifatida qabul qilinadi.

Ko‘rinishi:

       O‘zini ro‘yobga chiqarish
     (self-actualization)
     -------------------------
        Hurmat ehtiyojlari
     -------------------------
      Ijtimoiy ehtiyojlar
     -------------------------
       Xavfsizlik ehtiyojlari
     -------------------------
       Jismoniy ehtiyojlar

Maslouning ehtiyojlar piramidasi insonlarning hayotdagi ehtiyojlarini tizimli ravishda tushunishga yordam beradi va turli sohalarda — ta’lim, biznes, sog‘liqni saqlash, menejment kabi sohalarda keng qo‘llaniladi.