Marjinalizm
Marjinalizm -bu (frans. marginal -chegaraviy, eng soʻnggi) — iqtisodiy qonunlar va kategoriyalarni tadqiq qilish uchun chegaraviy kattaliklar tahlilidan foydalanishga asoslangan metodologik tamoyillardan biri. Dastlab 19-asrning oʻrtalarida A. Kurno (Fransiya), N. Tyunen va G. Gossen (Germaniya) birinchi boʻlib, marjinal tahlilni iqtisodiy nazariyaga kiritishga harakat qildilar. 19-asrning oxirgi choragida ingliz U. Jevans, avstriyalik K. Menger, shveysariyalikL. Valras M.ning nazariy asoslarini yaratdilar. 19-asr ning 90-yillaridan M. subyektiv-psixologik yoʻnalishdan iqtisodiy hayotning doimiy borishini mavjud shart-sharoitlar asosida tushuntirib berishga oʻtdi. Natijada yangicha iqtisodiy gʻoyalar namoyandalari klassik iqtisodiy maktabning davomchilari sifatida baholanib, ularga neoklassiklar deb nom berildi.
M. meʼyoriy unumdorlik, meʼyoriy naflilik, meʼyoriy harajatlar kabi koʻrsatkichlardan foydalanadilar, meʼyoriy naflilik, meʼyoriy unumdorlik, meʼyoriy daromadlarning kamayib borishi krnunlariga, talab va taklif qonuniga asoslanadilar, iqtisodiymatematik usullarni keng qoʻllaydilar.
M. iqtisodiyotni individual xoʻjaliklarning oʻzaro taʼsiri sifatida qaraydi, xoʻjalik yurituvchi subyektning ishlab chiqarish jarayonidagi va bozordagi iqtisodiy holatini taxlil qilishga asoslanadi. Bu holat M.ga miqdoriy usullardan keng foydalanishga, xususan, tadqiq etilayotgan omillarning funksional bogʻlanishlarini taxlil etishga imkon beradi.
SSSR davrida M. markscha siyosiy iqtisod vakillari tomonidan tanqid ostiga olindi. Faqat maʼmuriybuyruqbozlik (rejali) iqtisodiyotidan bozor iqtisodiyotiga oʻtilishi tufayli M.ning asosiy gʻoyalari tan olina boshlandi.
Abduxalil Razzoqov.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Marjinalizm — bu iqtisodiy nazariyada muhim tushunchadir va asosan iqtisodiy qarorlar qabul qilish jarayonida qo‘shimcha (marjinal) birlikning ahamiyati va ta'sirini o‘rganadi. Marjinalizm so‘zi lotincha "margo" so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “chegara” yoki “soya” degan ma'noni anglatadi. Iqtisodiyotda bu atama qo‘shimcha yoki oxirgi bir birlikka nisbatan o‘lchanadigan o‘zgarishni ifodalaydi.
Marjinalizmning asosiy g‘oyalari:
-
Marjinal foyda (marginal utility)
Bu iste'molchining qo‘shimcha bir birlik mahsulotni iste'mol qilishdan olgan qo‘shimcha qoniqishidir. Masalan, agar inson birinchi shirinlikdan juda mamnun bo‘lsa, uning ikkinchi shirinlikka bo‘lgan ehtiyoji va qoniqishi sal kamroq bo‘lishi mumkin. Bu tushuncha "kamayuvchi marjinal foyda qonuni" (law of diminishing marginal utility) bilan bog‘liq.
-
Marjinal xarajat (marginal cost)
Bu ishlab chiqaruvchining qo‘shimcha bir birlik tovar ishlab chiqarish uchun sarflagan qo‘shimcha xarajatidir. Masalan, fabrika 100 ta buyum ishlab chiqargan bo‘lsa, 101-chi buyumni ishlab chiqarish uchun qo‘shimcha xarajat qancha bo‘lishini bildiradi.
-
Marjinal rentabellik (marginal productivity)
Ishlab chiqarishda qo‘shimcha bir birlik resurs yoki ishchi kuchidan olingan qo‘shimcha mahsulot hajmini anglatadi.
Marjinalizm iqtisodiyot tarixidagi o‘rni:
Marjinalizm asosan 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida rivojlandi va bu iqtisodiyot nazariyasiga yangi yondashuv olib keldi. An’anaviy "qiymat" tushunchasini (masalan, ishchi mehnatining umumiy xarajatlari) yangilab, tovar va xizmatlar qiymati ularning iste'molchilarga qo‘shgan qo‘shimcha foydasi bilan belgilanadi, degan fikrni ilgari surdi. Bu yondashuv William Stanley Jevons, Carl Menger va Léon Walras kabi olimlar tomonidan ishlab chiqilgan.
Marjinalizmdan foydalanish:
- Iste'molchilarning tanlovini tahlil qilishda, ular mahsulotlarni tanlaganda har bir qo‘shimcha birlik qanchalik foyda keltirishini hisoblash.
- Ishlab chiqaruvchilarning ishlab chiqarish darajasini va narxlarni aniqlashda, qo‘shimcha xarajatlar va foydalarni hisobga olish.
- Bozor narxlarining shakllanishi va resurslar taqsimoti samaradorligini tushunishda marjinal tushunchalar yordam beradi.
Xulosa:
Marjinalizm iqtisodiyotda qaror qabul qilish jarayonining asosiy qismi bo‘lib, har bir qo‘shimcha birlikning qanchalik qiymat va xarajat keltirishini o‘rganish orqali iste'molchilar va ishlab chiqaruvchilar manfaatlarini maksimal darajada qondirishga yordam beradi. Bu tushuncha zamonaviy mikroiqtisodiyotning poydevori hisoblanadi.