Mahdiychilar qo'zg'oloni
Mahdiychilar qoʻzgʻoloni -Sudanda ingliz mustamlakachilari, Turkiya, Misr hukmronligiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon (1881—98). Unga mahdiylik asoschisi Muhammad Ahmad Maxdiy (uning oʻlimidan keyin Abdulloh ibn al-Said Muhammad; 7—1899) rahbarlik qilgan. Qoʻzgʻolon jarayonida mahdiychilar mamlakatning koʻp qismini egallashgan. Sudanning janubidagi qabilalar ham qoʻzgʻolon koʻtarib, chet el qoʻshinlarini quvib chiqarishda qoʻzgʻolonchilarga yordam berganlar. Tez orada butun mamlakatdan chet el armiyasi siqib chiqarilgan. Qoʻzgʻolon davrida mustaqil markazlashgan davlat vujudga kelgan. Hozirgi Sudan Respublikasining deyarli butun xududi Mahdiychilar davlati tarkibida boʻlgan (1885). Bu davlat 15 yil hukm surgan. Davlat daromadlari xalqdan olinadigan soliklar, qul savdosi, fil suyagini eksport qilish va harbiy oʻljalar boʻlgan. 1896-yilda Angliya katta kuch bilan Mahdiychilar davlatiga bostirib kirgan. 1898-yil 2-sentabrda Omdurman jangida mahdiychilar armiyasi ingliz qoʻshinlari tomonidan tormor qilingan. Sudan amalda ingliz mustamlakasiga aylanib qolgan.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Mahdiychilar qo‘zg‘oloni – bu 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Shimoliy Afrikaning Sudon hududida yuzaga kelgan diniy va ijtimoiy-siyosiy harakat bo‘lib, unga Mahdi (Islomda payg‘ambar Muhammadning yaqin kelajakdagi najotkori hisoblangan shaxs) tarafdorlari boshchilik qilgan. Bu qo‘zg‘olon tubdan islomiy islohotlarni amalga oshirish, mahalliy musulmon jamiyatlariga mustamlakachilikka qarshi kurashish va adolatli boshqaruvni tiklash maqsadida yuzaga kelgan.
Qo‘zg‘olonning sabab va sharoitlari
19-asrda Britaniya hamda Misr mustamlakachilari Sudonni o‘z nazorati ostiga olishni kuchaytirgan. Misrning qo‘shinlari mahalliy aholini og‘ir soliq solish, erlarni musodara qilish va islomiy urf-odatlarga zid siyosat yuritilganligi sababli mahalliy xalq orasida norozilik ortgan edi. Shu sababli, diniy rahbar Muhammad Ahmad o‘zini "Mahdi" deb e’lon qildi va adolat, tenglik va islom qonunlarini tiklash uchun jangga shay bo‘lgan ko‘plab insonlarni o‘z atrofida jamladi.
Qo‘zg‘olonning bosqichlari
- 1881 yilda Muhammad Ahmad Mahdi deb e’lon qilindi.
- 1881—1885 yillarda qo‘zg‘olon ayniqsa kuchaydi, u Misr qo‘shinlariga qarshi koʻplab janglarda g‘alaba qozondi.
- 1885 yilda qo‘zg‘olonchilar Xartum (Sudon poytaxti) shahrini egallab, mustamlakachilarni hududdan chiqarib yuborishdi.
- Muhammad Ahmad 1885 yilda vafot etdi, uning o‘rnini Muhammad Abdullahi Merik boshqara boshladi.
- Qo‘zg‘olon butun Sudonni qamrab olib, mustamlaka hukumatining mavjudligini deyarli yo‘qqa chiqardi.
Natijalari va ahamiyati
Mahdiychilar qo‘zg‘oloni Sudon tarixida muhim burilish nuqtasi hisoblanadi. Bu harakat turg‘un mustamlakachilik tizimiga qarshi milliy va diniy uyg‘onish sifatida xizmat qildi. Qo‘zg‘olon sababli Britaniya va Misr ittifoqchilari 1898 yilda Sudonni qayta bosib olib, qo‘zg‘olonni bostirishga muvaffaq bo‘lishdi.
Mahdiychilar qo‘zg‘oloni:
- Islomdagi Mahdiylik kontseptsiyasining taraqqiyotiga ta’sir ko‘rsatdi.
- Sudon milliy g‘ururining shakllanishiga turtki bo‘ldi.
- Mustamlakachilikka qarshi ilg‘or qarashlar vujudga keldi.
Bu voqea tarixda islomiy milliy va diniy harakatlarning sahnaga chiqishining yorqin namunasidir.