Litosfera plitalari tektonikasi
"YANGI GLOBAL TEKTONIKA", litosfera plitalari tektonikasi — Yer litosferasini harakatdagi blokplitalar sistemasidan iborat deb qarovchi eng yangi geologik gipoteza. "YA.g.t."ning asosiy prinsiplari shotland geologi A.Xolms tomonidan belgilanib, unda O.Ampfererning Yer poʻsti ostidagi oqim gipotezasi, J.Jolining radiogen gipotezasi va A.Vegenerning materiklarning suzib yurishi toʻgʻrisidagi gipotezalarini birlashtirdi. "YA.g.t."ga muvofiq, litosfera kam yopishqoqpikka ega boʻlgan astenosfera ustida bir qancha plitalarga boʻlingan. Plitalarning chegarasi eng yuqori tektonik, seysmik va vulkanli faol zonalardir. Ushbu chegaralar boʻylab plitalarning bir-biriga nisbatan qarama-qarshi tomonga siljishi, biri ikkinchisining ustiga yoki ostiga siljishi yoki gorizontal siljishi sodir boʻladi. Okean oʻrtaliq tizmalarining rift zonalarida plitalar bir-biridan ajraladi va oraliq joy astenosferadan koʻtarilib chiqqan bazaltli magma bilan toʻladi. Chuqur suv osti novlarida bir plita ikkinchi plitaning ostiga surilib kirib, mantiya tomonidan yutib yuboriladi. Yirik plitalar qatoriga Tinch okean, Yevrosiyo, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Afrika, HindistonAvstraliya, Antarktida plitalari kiradi. Astenosfera boʻylab harakatdagi litosfera plitalari oʻzining qattiqligi va yaxlitliligiga ega. Astenosferadagi konveksion oqimlar plitalarni oʻrtaliq tizmalardan chetga tomon surib olib ketadi, orollar yoyi va materiklar chekkalari boʻylab esa okean osti Yer poʻsti plitalari,materiklar Yer poʻsti ostiga kirib boradi. Yangi dalillarga tayangan "YA.g.t." konsepsiyasi keng ommalashdi. Ayni vaqtda konveksiya mexanizmi, okean osti Yer poʻstining kontinentlar ostiga kirib borishi masalasida jiddiy eʼtirozlar ham mavjud. Plitalar oʻzaro toʻqnashgan joylarda burmali inshootlar paydo boʻladi.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Litosfera plitalari tektonikasi – Yer qobig‘ining yirik qismidagi qattiq plitalarning harakati va ularning o‘zaro ta'sirini o‘rganadigan geologik nazariyadir. Litosfera – bu Yerning eng yuqori qattiq qavati bo‘lib, u qobiq va upper mantiyaning bir qismidan tashkil topgan. Litosfera taxminan 100 kilometr qalinlikda bo‘lib, u yer yuzasida yirik bo‘laklar – tektonik plitalarga bo‘lingan.
Tektonik plitalar nima?
Tektonik plitalar – bu Yer sathidagi katta qattiq bo‘laklar bo‘lib, ular doimiy harakatda bo‘lib, Yer mantiyasidan yuqori qatlamda suzadi. Ular har xil o‘lcham va shaklda bo‘lib, global miqyosda Yer yuzasini qamrab oladi. Plitalar yer yuzasidagi tog‘lar, vodiylar, vulqonlar va zilzilalar kabi geologik hodisalarning shakllanishiga sabab bo‘ladi.
Plitalarning harakat turlari
Tektonik plitalar bir-biriga nisbatan uch xil harakat turini ko‘rsatishi mumkin:
-
Bir-biridan uzoqlashuvchi (divergent) plitalar – bu holatda plitalar bir-biridan uzoqlashadi. Bu ko‘pincha okean tubidagi oraliqlar va yangi okean qobig‘i yuzaga kelishiga olib keladi. Misol uchun, Atlantika okeanining o‘rtasidan o‘tuvchi oraliq.
-
Bir-biriga yaqinlashuvchi (konvergent) plitalar – plitalar bir-biriga qarab harakat qiladi. Bu harakat natijasida biri boshqa ustiga suriladi, bu esa tog‘lar, chuqurlar va vulqonlar hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Masalan, Gimalay tog‘lari Hind va Evraziya plitalari to‘qnashuvi natijasida paydo bo‘lgan.
-
Yonma-yon suriluvchi (transform) plitalar – plitalar yonma-yon siljiydi, ya'ni bir-biriga to‘g‘ridan-to‘g‘ri surtinadi. Bu turdagi harakatlar zilzilalar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Masalan, Kaliforniyadagi San-Andreas katta transform qirrasidir.
Plitalar qanday harakat qiladi?
Plitalarning harakatini Yerning mantiyasidagi issiq suyuqliklarning konveksiya oqimlari ta'sir qiladi. Bu oqimlar litosferani pastdan siqib yoki tortadi, natijada plitalar siljiydi. Shuningdek, subduksiya (bir plitaning boshqa plita ostiga cho‘kishi) va plitalar oraliqdan yangi qobiqning paydo bo‘lishi ham ularning harakati sabablaridan biridir.
Tektonik plitalarning ahamiyati
- Zilzilalar va vulqonlar: Plitalarning harakati natijasida yer ostidagi kuchlar to‘planib, ularning to‘satdan chiqishi zilzilalar va vulqonlar shaklida yuzaga keladi.
- Tog‘larning paydo bo‘lishi: Plitalarning to‘qnashuvi va koʻtarilishi natijasida yuqori tog‘ tizmalari yuzaga keladi.
- Okeanlarning shakllanishi: Divergent plitalar orasida yangi okean qobig‘i hosil bo‘ladi va okeanlar kengayadi.
- Yer sirtining doimiy yangilanishi: Plitalarning harakati sababli Yer yuzasi doimiy ravishda yangilanib, geologik jarayonlar davom etadi.
Xulosa
Litosfera plitalari tektonikasi Yerning dinamik holatini, geologik jarayonlarni va geografik shakillarni tushunish uchun juda muhim nazariya hisoblanadi. Ushbu nazariya yordamida yer yuzasidagi turli tabiiy hodisalar va ularning sabablari aniq tushuntiriladi. Bu sohada o‘rganilgan bilimlar tabiatni yanada chuqurroq anglashga va tabiiy ofatlarning oldini olishga yordam beradi.