Lingua caraima

Qaraim tili — turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub til. Litvaning Vilnyus shahri atrofida, asosan, Trakay va Panevejis shahrilarida, Ukraina jan.idagi Lutsk va Galich shahrilari atrofida, Qrimda, qisman Polsha, Rossiya Federatsiyasi va boshqalar hududlarda tarqalgan.

Qaraim tili adabiy til sifatida shakllanmagan, hozirgi ogʻzaki soʻzlashuv tili esa qaraimlarning asosiy yashash joylariga mos tarzda nomlangan uch lahjaga: trakay (shim.), galich (jan.) va qrim lahjalariga ega. Ular oʻzaro fonetik va leksik jihatdan farqlanadi: trakay va qrim lahjalarida 8 ta, galich lahjasida esa 6 ta unli fonema bor; qrim va trakay lahjalarida soʻz boshida va oxirida "ch" qoʻllansa, galich lahjasida ayni oʻrinlarda "s" ishlatiladi (chach — sats "soch"); qrim va trakay lahjalarida soʻz oxiridagi "sh" galich lahjasida "s" talaffuz etiladi (bash — bas "bosh"). Qrim lahjasi qrimtatar tiliga yaqin boʻlsa, trakay va galich lahjalari sintaksisiga slavyan tillari kuchli taʼsir koʻrsatgan. Leksikasida koʻplab turkiy soʻzlar bilan bir qatorda rus, polyak, ukrain, belorus, litva, grek va italyan tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham uchraydi. Qaraimlar qadimiy yahudiy, lotin va rus alifbolaridan foydalanganlar. Litvadagi qaraimlar oʻz ogʻzaki ona tillari bilan bir qatorda, litva va rus adabiy tillaridan ham foydalanadilar.

Adabiyot

Qaraim tili (qirim dialekti — kʼaray tili, trakay dialekti — karaj tili — qaraim xalqining tili. Qaraim tili turkiy tillar ichidagi qipchoq guruhiga kiradi. Qaraim tilida Ukraina hududida bor yoʻgʻi 72 kishi gaplashadi..

Alifbosi

1920-30-yillardagi qaraim lotin alifbosi

Hozirgi kunda Litvalik qaraimlar lotin alifbosini, Qirimliklari esa kirill alifbosini foydalanishadi.

Qirimlik qaraimlarning kirill alifbosi

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Lingua Caraima haqida o‘zbek tilida uzunroq ma’lumot:

Lingua Caraima – bu Karayma tili bo‘lib, u Karayma xalqining tilidir. Karaymalar Qrim yarimoroli va unga qo‘shni hududlarda yashovchi turkiy tilli etnik guruhdir. Ushbu til Kipchak guruhiga mansub bo‘lib, O‘rta asrlardan hozirgi kungacha mavjud bo‘lgan til hisoblanadi.

Tarixi va kelib chiqishi

Karayma tili so‘zlashuvchilari, ya’ni Karayma xalqi Kipchak turkiy tillari oilasiga kiradi va ular asosan Krim va Qrimning atrofidagi hududlarda yashaganlar. Ular o‘z diniy e’tiqodi va madaniy an’analari bilan o‘ziga xos etnik guruhdir. Tarix davomida Karayma xalqi turli bosimlarga uchraganligi sababli, ularning tilini saqlab qolish qiyinlashgan. Ayniqsa, XX asrda Karayma tilining so‘zlashuvchilari soni sezilarli darajada kamaydi.

Lingvistik xususiyatlari

Karayma tili Kipchak turkiy tillariga mansub bo‘lib, u Qrim tatar tili va boshqa turkiy tillarga yaqin. Tilning fonetikasi, grammatikasi va leksikasi Kipchak guruhining tipik xususiyatlarini o‘z ichiga oladi. Bunda ko‘p miqdorda arxaik elementlar saqlanib qolgan.

Hozirgi vaziyati

Hozirda Karayma tili deyarli yo‘qolib ketish arafasida turibdi. Faqatgina bir nechta tinglovchilar va tilni o‘rganayotgan yoshlar bor. Karayma tilining saqlanishi va rivojlanishi uchun bir qancha tashabbuslar va madaniy markazlar tashkil etilgan, lekin u hali keng jamoatchilik tomonidan foydalaniladigan til emas.

Madaniy ahamiyati

Karayma tili Karayma xalqining madaniy merosi sifatida juda muhimdir. Ushbu til orqali ularning urf-odatlari, diniy an’analari va tarixiy xotiralari asrab kelinadi. Tilni o‘rganish va saqlash orqali Karayma xalqi o‘zining o‘ziga xosligini saqlab qolishga harakat qilmoqda.

Xulosa

Lingua Caraima, ya’ni Karayma tili, turkiy tillarning bir qismi bo‘lib, tarixiy, madaniy va lingvistik jihatdan qimmatli merosdir. Uning yo‘qolib ketishini oldini olish uchun xalqaro va mahalliy miqyosda saqlash va rivojlantirish ishlari davom etmoqda. Bu til Karayma xalqining o‘zligini anglashda muhim rol o‘ynaydi.