Leksikologiya

Leksikologiya (leksika va …logiya) — tilshunoslikning til lugʻat tarkibi, yaʼni muayyan bir tilning leksikasini oʻrganuvchi boʻlimi. L. har bir soʻzni yolgʻiz holda emas, balki boshqa soʻzlar bilan bogʻliq holda oʻrganadi. L. tilshunoslikning leksikografiya, frazeologiya, semasiologiya yoki semantika, etimologiya, stilistika hamda soʻz yasalishi haqidagi taʼlimot kabi sohalari bilan chambarchas bogʻliq. L.ning asosiy muammolaridan biri soʻzning mustaqil til birligi sifatida mavjudligi masalasidir. L.da soʻzlarning maʼno jihatdan oʻzaro bogʻlangan, yaʼni monosemiya, polisemiya, sinonimiya, antonimiya, soʻz maʼnolarining erkin yoki bogʻliq holda boʻlishi kabi masalalari ham oʻrganiladi. Leksika muayyan bir tizim sifatida koʻrilganda, soʻz maʼnolari va tushunchalarning oʻzaro bogʻliq holda boʻlishi koʻzda tutiladi. L. lugʻat tarkibining amalda ishlatilishi va taraqqiyoti qonuniyatlarini, soʻzlarning uslubiy jihatdan tasnifiy tamoyillarini ishlab chiqadi. Shuningdek, soʻzlashuv va adabiy tillarda foydalanish meʼyorlarini, professionalizm, dialektizm, arxaizm, neologizm, leksikalashgan soʻz birikmalarini meʼyorlashtirish kabi masalalarni tahlil etadi hamda bular haqida muayyan xulosalar chiqaradi.

Leksikalogiya va morfologiya aynan soʻz oʻrganiladigan maxsus ikki boʻlim hisoblanadi.(Roʻziboyeva Nigora Nurmuhammadovna)

Leksikologiya atama yunoncha 2 soʻzning jamlashuvi natijasida vujudga keladi: „soʻz yoki soʻz uchun“ va- „oʻrganish“. Boshqa maʼnoda „oʻrganish, mulohaza yuritish, tushuntirish, mavzu“ degan maʼnoda hm ishlatilishi mumkin. Etimologiya fan sifatida aslida leksikologiyaning diqqat markazidir. Leksikologiya soʻzlarning maʼnosini va ularning semantik munosabatlarini oʻrganganligi sababli, koʻpincha soʻzning tarixi va rivojlanishini oʻrganadi. Etimologlar qarindosh tillarni qiyosiy usul yordamida tahlil qiladilar, bu tilshunoslarga ajdodlarning fonologik, morfologik, sintaktik va hokazolarni tiklashga imkon beradigan texnikalar toʻplamidir, ularning qarindosh materiallarini taqqoslash orqali zamonaviy tillarning tarkibiy qismlari va kelib chiqishini oʻrganadi.

Adabiyotlar

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Leksikologiya — tilshunoslikning so‘z boyligi, so‘zlarning kelib chiqishi, ma’nosi, tuzilishi va ishlatilishini o‘rganadigan bo‘limidir. Bu fan tilning so‘zlari, ularning o‘zaro munosabati va funksiyalarini chuqur tahlil qiladi.

Leksikologiyaning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:

So‘zlarning ma’nolarini o‘rganish. Har bir so‘zning asosiy va qo‘shimcha ma’nolari, so‘zning ma’nodagi o‘zgarishlari – kengayishi, torayishi, ko‘chma ma’no bilan ishlatilishi tahlil qilinadi.
So‘zlarning kelib chiqishini (etimologiyasini) o‘rganish. So‘z qayerdan va qanday shakllangan, boshqa tillardan kirib kelganmi yoki mahalliy so‘zmi, vaqt o‘tishi bilan ma’nosi o‘zgarib bormoqdamikan – bular ko‘rib chiqiladi.
So‘zlarning tuzilishi va morfologiyasi. So‘zlar tarkibiy qismga bo‘linishi (ildiz, qo‘shimchalar), so‘z yasash usullari, so‘z turkumlari va ularning o‘zaro bog‘lanishi tahlil qilinadi.
So‘zlarning semantik munosabatlari. Sinonimlar, antonimlar, homonimlar va boshqa ma’nodosh so‘zlarning til ichidagi vazifasi ochib beriladi.
So‘zlarning til ichidagi funksiyasi. So‘zlarning gap tarkibidagi roli, ularning uslubiy va kontekstual o‘zgarishlari o‘rganiladi.

Leksikologiya nazariy va amaliy ko‘rinishda ham ahamiyatga ega. Masalan, lug‘at tuzishda, tilni o‘rgatishda, nutq madaniyatini rivojlantirishda leksikologik bilimlardan foydalaniladi.

O‘zbek tilining leksikologiyasi esa uning tarixiy rivojlanishi, turkiy tillar bilan aloqasi, arab, fors, rus tillaridan kirib kelgan so‘zlarning integratsiyasi kabi masalalarni o‘z ichiga oladi. So‘z boyligini yanada boyitish uchun, leksikologiya yangi so‘zlar yaratish, ularning qo‘llanilishini kuzatish kabi sohalarni ham o‘rganadi.

Shunday qilib, leksikologiya tilning so‘zlar olamini chuqur anglash va tilni yanada mukammal tushunishga xizmat qiluvchi fanning muhim bo‘limidir.