Latun
Jez , latun — asosan, mis bilan ruxdan (50% gacha) iborat qotishma. J. olish qadimdan (mil. av.) maʼlum. Ilgari (18-asrgacha) misni pista koʻmir qoʻshilgan pyx rudasi bilan birga eritib J. olishgan, 19-asrga kelib misni toʻgʻridan-toʻgʻri pyx bilan birga eritib ola boshlashgan. Tarkibida rux miqdori ortgan sari J. rangi qizgʻishdan och sariq ranggacha oʻzgaradi. Koʻrkamligi, arzonligi, mexanik xossalari yaxshiligi uchun mis qotishmalari ichida J. eng koʻp ishlatiladi.
Oddiy J. — misning fakat rux bilan qotishmasi. Tarkibida 10% gacha rux boʻlgan J. tompak, 1 0 - 2 0 % gacha rux ft/ boʻlgani yarim topak deb ataladi. Bularning zanglashga chidamliligi va plastikligi yuqori boʻlgani uchun ulardan radiator va kondensator quvurlari, list va lentalar tayyorlanadi. Tarkibida taxminan 30% rux boʻlgan J. patron latuni deyiladi va sovuqlayin shtamplash, presslash yoʻli bilan undan turli buyumlar olinadi. Tarkibida 39% gacha rux boʻlgan J. bir fazali (a), 39 dan 45% gacha rux boʻlgani ikki fazali (5) qotishmalardir.
J. tarkibida rux miqdori kamaygan sari qotishmaning plastikligi ortib boradi. Eng plastik J. a — latundir. Tarkibida 45% dan ortiq rux boʻlgan J.lar juda qattiq va moʻrt boʻlganligidan texnikada ishlatilmaydi. J.ning xossalarini yanada yaxshilash uchun alyuminiy, qalayi, temir, marganets, nikel, kremniy, qoʻrgʻoshin va b. elementlar (hammasi boʻlib 10% gacha) qoʻshiladi. Shunda koʻp aralashmali (maxsus) J. hosil boʻladi. Tarkibida chamasi 15% rux va 0,5% alyuminiy boʻlgan J. tillarang boʻlgani uchun undan zargarlik va bezak buyumlari tayyorlanadi. Tarkibida 1,5% gacha qalayi boʻlgan J. dengiz latuni deyilib, dengiz suviga chidamli boʻlgani uchun kemalarga ishlatiladi, 3% gacha qoʻrgʻoshin qoʻshilgan J. (qarang Avtomat latuni) avtomobil va soatsozlikda qoʻllaniladi.
J. deformatsiyabop va quymabop xillarga boʻlinadi. Deformatsiyabop J.dan quvurlar, list, tasma, chiviq va b. prokatlanadi, quymabop J.dan esa armaturalar, antifriksion detallar, podshipnik vtulkalari va b. quyiladi. J. umumiy mashinasozlikda, asbobsozlikda, issiqlik texnikasi va b. sohalarda ishlatiladi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Latun — bu noyob xususiyatlarga ega bo‘lgan metall qotishmasidir. Asosan mis (mis, Cu) va rux (rux, Zn) aralashmasidan tashkil topgan qotishma bo‘lib, u ko‘pincha santexnika, mexanika, musiqiy asboblar, bezak buyumlari va boshqalar ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.
Latun haqida batafsil ma'lumot:
Tarkibi va xossalari
- Tarkibi: Latunning asosiy tarkibiy qismlari mis va ruxdan tashkil topgan. Rux miqdori odatda 5% dan 45% gacha bo‘lishi mumkin. Shuningdek, ba'zida qo‘shimcha elementlar (mishyak, qo‘rg‘oshin, marganets, qalay) ham qo‘shilishi mumkin.
- Rang: Latunning rangi yorqin sariqdan oltin ranggacha o‘zgaradi. Rux miqdori ko‘payishi bilan latunning rangi yorqinroq va sariq tusga ega bo‘ladi.
- Xususiyatlari:
- Zo‘r korroziyaga chidamlilik,
- Yuqori mexanik kuch,
- Yaxshi elektr va issiqlik o'tkazuvchanligi,
- Oson ishlov berilishi va payvandlanishi,
- Yog‘li va qulay sirpanish xususiyatlari,
- Estetik ko‘rinishi sababli bezak buyumlarida keng qo‘llaniladi.
Qo‘llanilishi
- Santexnika va armatura ishlab chiqarishda,
- Musik asboblar (savti va sarmoya balki truba va boshqalar),
- Mashina, transport va aviatsiya sohalarida turli qismlar tayyorlash uchun,
- Elektr texnikada (kontaktlar, terminalar),
- Bezak buyumlari, sovg‘alar va mebellarda,
- Mexanik qurilmalar va anjomanlarning qismlarida.
Latunning turlari
- Qattiq latun: Rux miqdori 20-40% gacha, yuqori mexanik kuchga ega.
- Yumshoq latun: Rux miqdori kamroq, egiluvchan va oson shakllanadi.
Tarixiy ma'lumot
Latunning nomi nemischa "Messing" so‘zidan kelib chiqqan. U qadim zamonlardan buyon metall ishlov berishda mashhur bo‘lib, turli xalqlar tomonidan qo‘llanilgan.
Xulosa
Latun — amaliy va ko‘p maqsadlarda foydalanadigan metall qotishmasi bo‘lib, uning tarkibi va xususiyatlari uni ko‘plab sanoat tarmoqlarida muhim materialga aylantirgan. Uning ishlovga yaroqliligi, korroziyaga chidamliligi va chiroyli ko‘rinishi uni kundalik hayot va sanoatda keng tarqalgan materialga aylantiradi.