LaTeX
LaTeX — turli xil koʻrinishdagi hujjatlarni yaratish va tahrirlash uchun moʻljallangan makropaket boʻlib, TeX dasturi asosida ishlaydi. Shuningdek, nashriyot tizimlarida ham qoʻllaniladi.
Ushbu paket yordamida turli koʻrinishdagi maqolalar, hisobotlar, taqdimotlar, bundan tashqari butun boshli kitoblarni yozish mumkin. Unda turli matematik formulalarni yozish juda qulay, shuningdek, jadvallar yaratish, havolalar bilan ishlash, raqamli va belgili roʻyxatlar hosil qilish kabi amallar avtomatlashtirilgan. Bundan tashqari, yana boshqa qoʻshimcha paketlar ham bor boʻlib, ularning yordamida hujjat yaratish birmuncha oson va qiziqarli koʻrinishga keladi.
Paketning birinchi versiyasi 1984-yilda Lesli Lemport tomonidan ishlab chiqilgan. Hozirgi versiyasi LaTeX2ε deb nomlangan boʻlib, 1994-yilda yaratilgan.
Ushbu paket yordamida yaratilgan fayl kengaytmasi *.tex kengaytmaga ega boʻladi.
Hozirgi kunda zamonaviy analitik sistemalar, masalan, Maple, Mathematica, Maxima yoki Reduce kabilarda yaratilgan hujjatni *.tex formatga oʻtkazish imkoniyati mavjud.
Wikipediada ham matematik formulalarni chop etish uchun aynan TeX sintaksisidan foydalaniladi.
Imkoniyatlari
Umuman olganda, dastur imkoniyatlari cheklanmagan (yangi makroslarni dasturlash imkoniyati tufayli). Quyida uning CTAN serveridan yuklab olish mumkin boʻlgan imkoniyatlari keltirilgan:
va hokazo.
Hujjat tuzilishi
Qaysidir maʼnoda, LaTeXda hujjat yaratishni dasturlashga oʻxshatish mumkin. Chunki, unda yaratilgan hujjat — bu turli buyruq va operatorlarning ketma-ketligi koʻrinishidagi fayl. Hujjatning oʻzi preambula va asosiy qism ga boʻlinadi.
Preambulada yaratilayotgan hujjatning toifasi, sahifa oʻlchamlari, ishlatiladigan paketlar roʻyxati, hujjat muallifi, yaratilgan sana va boshqalar aniqlanadi. Masalan, preambulaning koʻrinishi quyidagicha boʻlishi mumkin: (LaTeX da izohlar % belgisi yordamida beriladi):
Hujjatning asosiy qismi \begin{document} va \end{document} buyruqlari orasida yoziladi. Masalan,
Misol
LaTeXda yangi buyruqlar kiritish
LaTeX asosan ingliz tilida hujjat yaratish uchun mo`ljallangan. Masalan, \tableofcontents buyrug`i orqali munadarija hosil qilinadi. Lekin bu buyruq Table Of Contents ko`rinishida natijani ekranga chiqaradi. O'zbek tilida hujjat yaratish vaqtida bu noqulayliklarni keltirib chiqaradi.
Shu va shu kabi noqulayliklarni bartaraf etish uchun
\renewcommand buyrug`i ishlab chiqilgan. Uning yordamida hujjat ko`rinishini o`zgartirish, buyruqlar natijasini o`zimizga moslashtirishimiz mumkin. Masalan bizga Table Of Contents emas, "Mundarija" yozuvi chiqib turishi kerak bo`lsin. Buni amalga oshirish uchun quyidagicha yozish mumkin:
\renewcommand={\contentsname}{Mundarija} Bundan tashqari, jadval sarlavhasini, foydalanilgan adabiyotlar bandini, sahifa raqamlanish tartibini va boshqa ko`plab parametrlarni o`zgartirish mumkin.
Yana qarang
Havolalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Albatta! Quyida LaTeX haqida o‘zbek tilida uzunroq ma’lumotni topishingiz mumkin.
LaTeX haqida umumiy ma’lumot
LaTeX (o‘qilishi "Lah-tek" yoki "Lay-tek") — bu yuqori sifatli matnni tayyorlash tizimi bo‘lib, asosan ilmiy, akademik va texnik hujjatlarni tayyorlash uchun qo‘llaniladi. LaTeX aslida TeX dasturining makro-to‘plami bo‘lib, uni 1980-yillarda Donald Knutning TeX tizimini yanada qulayroq qilish maqsadida Leslie Lamport yaratgan.
LaTeXning afzalliklari
- Yuqori sifatli matn va matematik ifodalar: LaTeX murakkab matematik formulalar va boshqa ilmiy belgilarni aniq va chiroyli ko‘rinishda chiqaradi.
- Matn va ko‘rinish ajratilishi: Foydalanuvchi matnning ko‘rinishidan ko‘ra, uning mazmuniga e’tibor beradi. Ko‘rinish va tartib bilan LaTeX avtomatik ravishda shug‘ullanadi.
- Kattaroq hujjatlar uchun mos: Kitoblar, maqolalar, dissertatsiyalar, slideshouslar, taqdimotlar va boshqa ko‘plab turdagi hujjatlar tayyorlashda qulaydir.
- Cross-referencing va bibliografiya: Havolalar, keltirilgan adabiyotlar, rasm va jadval ro‘yxatlarini osongina boshqarish imkonini beradi.
- Bepul va ochiq kod: Ko‘plab LaTeX distribyutsiyalari va paketlari bepul mavjud.
LaTeXni o‘rnatish va ishlatish
Asosiy paketlar
- TeX Live – Linux, Windows va macOS uchun keng tarqalgan paketlar to‘plami.
- MiKTeX – asosan Windows uchun qulay va o‘z-o‘zini yangilaydigan distribyutsiya.
- MacTeX – macOS uchun maxsus tayyorlangan paket.
Muharrirlar
LaTeX hujjatlarini yaratish uchun maxsus muharrirlardan foydalanish mumkin:
- TeXstudio
- Overleaf (onlayn muharrir)
- TeXmaker
- Visual Studio Code (LaTeX plaginlari bilan)
LaTeX hujjatining asosiy tuzilishi
Quyida oddiy LaTeX hujjatining misoli keltirilgan:
\documentclass{article} % Hujjat turini belgilaydi
\usepackage[utf8]{inputenc} % Kirillcha yozuv uchun
\usepackage[T2A]{fontenc} % Kirill alifbosi uchun
\usepackage[uzbek]{babel} % O'zbek tilidagi sozlamalar
\title{LaTeX haqida qisqacha ma'lumot}
\author{Ism Familiya}
\date{\today}
\begin{document}
\maketitle
\section{Kirish}
LaTeX — bu professional hujjatlarni yaratish tizimi. U ilmiy maqolalar, kitoblar va taqdimotlar tayyorlash uchun ishlatiladi.
\section{Matematik formulalar}
Masalan, quyidagi tenglama:
\[
E = mc^2
\]
\section{Xulosa}
LaTeX yordamida matn va matematik ifodalarni chiroyli va tartibli chiqarish mumkin.
\end{document}
Ushbu hujjatni kompilyatsiya qilganda pdf formatida chiroyli tahlilli hujjat hosil bo‘ladi.
Yakuniy tavsiyalar
- LaTeX o‘rganishga ancha sabr va davomiylik kerak, chunki u oddiy so‘z yozuvchidan farqli tizim.
- Internetda ko‘plab bepul darsliklar va qo‘llanmalar mavjud.
- Ilmiy sohada ishlovchilar uchun LaTeX o‘rganish juda foydali.
Agar LaTeX bilan bog‘liq aniq savollaringiz bo‘lsa yoki alohida mavzuda kod namunasi kerak bo‘lsa, bemalol so‘rashingiz mumkin!