Koriolis kuchi
Koriolis kuchi — biron sistemaga nisbatan harakat qilayotgan jismga shu sistema aylanma harakati koʻrsatadigan taʼsirga asoslangan inersiya kuchi. T.T.Koriolis nomiga qoʻyilgan. Aylanayotgan sanoq sistemasi (Yer) da harakatlanayotgan jism Koriolis kuchi taʼsirida oʻz nisbiy tezligi v ga va sistemaning burchak tezligi p ga tik yoʻnalgan tomonga ogʻadi yoki bu kuch shunday ogʻishga qarshilik koʻrsatayotgan jismga taʼsir qiladi. Koriolis kuchi jism massasining koriolis tezlanishiga koʻpaytmasiga teng va shu tezlanish yoʻnalishiga qarama-qarshi yoʻnalgan: /1 = ~m"t, bunda t —jism massasi, a =2[y5,b] —Koriolis tezlanishi.
Sutka davomida aylanayotgan Yerga yuqoridan erkin toʻshayotgan jismlarning sharq tomonga ogʻishi, Yer sirtida harakatlanayotgan jismlar Yerning Shimoliy yarim sharida shu jismlarning harakatiga nisbatan oʻngga, Janubiy yarim sharida esa chapga ogʻishi Koriolis kuchi tufayli-dir. Yer sekin aylanganligi tufayli, bu ogʻishlar juda kichik boʻladi. Juda katta tezlikdagi jism harakatlarida (mas, raketa va artilleriya snaryadlarining uchishida) yoki jism harakati juda uzoq vaqt davom etganda (mas, Yerning Shimoliy yarim sharidagi daryolar suvining oʻng qirgʻoqni yuvishi, Janubiy yarim sharida esa chap qigʻoqni yuvishi) bu ogʻishlar sezilarli boʻladi (bunda Yer aylanma harakatdagi "jism", daryo suvi — Yerga nisbatan harakatlanayotgan "jism"). Koriolis kuchi texnika (ayniqsa, kosmonavtika), meteorologiya, ballistikada hisobga olinadi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Koriolis kuchi — harakatlanayotgan jismlarning burilish, aylanish harakatlari bo‘lib turgan sistema ichida (masalan, Yer sayyorasi) boshqacha ko‘rinishda harakat qilishini ta’minlaydigan inersial kuchdir. Bu kuch nomini fransuz fizik va matematik Gaspard-Gustav de Koriolis (1792–1843) dan olgan.
Koriolis kuchining mohiyati
Koriolis kuchi markaziy burilish tizimlarida harakatlanuvchi jismlarga ta’sir etadi. Agar jism aylanuvchi yoki buriluvchan sistema nisbatan harakat qilsa, u o‘z harakatini to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘nalishda davom ettirish o‘rniga, harakat yo‘nalishida egilishlar hosil qiladi. Bu qisman inersiya qonunlarining burilish sistemasida qanday ta’sir qilinishidan kelib chiqadi.
Yerda Koriolis kuchi
Yer o‘z o‘qi atrofida burilgani sababli, harakatlanuvchi ob’ektlar (masalan, shamollar, dengiz oqimlari, raketalar) yuzasida Koriolis kuchi paydo bo‘ladi. Bu kuch ularni shimol yarimsharda o‘ngga, janub yarimsharda esa chapga buradi.
Koriolis kuchining ifodasi
Agar matnda Koriolis kuchining matematik ifodasi keltirilsa, u quyidagicha yoziladi:
[ \mathbf{F}_k = -2m \mathbf{\Omega} \times \mathbf{v} ]
Bu yerda:
- ( m ) — jism massasi,
- ( \mathbf{\Omega} ) — Yerning aylanish tezligi vektori,
- ( \mathbf{v} ) — jismning aylanuvchi sistema nisbati bilan tezligi,
- ( \times ) — vektorlar ko‘paytmasi (vektor ko‘paytmasi belgisi).
Koriolis kuchi hajm (modul) jihatdan nisbatan tezlikka va aylanish tezligiga bog‘liqdir. U har doim harakat yo‘nalishiga perpendikulyar bo‘lib ta’sir qiladi va jismlarning otaning harakati yo‘nalishidan egilishiga olib keladi.
Koriolis kuchining ahamiyati
- Meteorologiya: Koriolis kuchi shamollar va havo oqimlarini buradi. Bu tufayli do‘ngalaklar hosil bo‘ladi, masalan, tropik bo‘ronlar, siklon va antisiklonlar.
- Okeanografiya: Dengiz oqimlari harakati Koriolis kuchi ta’sirida muhim o‘zgarishlarga uchraydi.
- Aerodinamika va ballistika: Oqimlarning, raketalar yo‘nalishining to‘g‘ri hisoblanishi uchun Koriolis kuchini hisobga olish zarur.
- Geofizika va harbiy texnika: Harbiy raketalar va sun’iy yo‘ldoshlar yo‘nalishini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa
Koriolis kuchi — aylanuvchi sistema, masalan, Yer yuzasida harakatlanuvchi jismlarga ta’sir qiluvchi markazdan qochma kuch bo‘lib, ularning harakat yo‘nalishini egilishiga sababchi bo‘ladi. Uning ta’siri tabiatdagi ko‘plab jarayonlarni, shuningdek, odam faoliyatining aniq sohalarini chuqurroq tushunishga imkon beradi.