Koreya tarixi
Koreya tarixi Koreya yarim oroli va Manchuriya hududida koreys xalqi bilan sodir bo'lgan voqealarni tasvirlaydi.
Eng qadimgi tarixi
Arxeologik topilmalar shuni ko'rsatadiki, aqlli odamlar ya'ni Homo Sapines Koreya yarim oroli hududida taxminan 40-30 ming yil oldin paydo bo'lgan. Hamgyongbukdo, Pyongannamdo, Kyonnggido va Chungcheong- bukdo provinsiyalarida paleolit davriga oid ko‘plab tosh qurollari topilgan. O'sha yillardagi odamlar g'orlarda yashab, ibtidoiy uylar qurishgan, ovchilik va terimchilik bilan shug'ullanishgan.
Koreya yarim orolidagi eng qadimgi kulolchilik namunalari eramizdan avvalgi 8000 yilga to'g'ri keladi. Miloddan avvalgi 3500-2000 yillardagi sopol buyumlar ("Chilmun keramikasi" ( koreyscha: 즐문토기 )) yarim orolning barcha qismlaridan topilgan, shuningdek sopol buyumlarini Primorsk o'lkasi, Mo'g'uliston va Manchuriyada ham uchratish mumkin. Chilmun keramikasi oʻzining asosiy xususiyatlariga koʻra Yaponiyadagi xuddi shu davrdagi Jomon keramikasiga juda oʻxshash .
Qadimgi Choson
Afsonaga ko'ra, birinchi Koreya davlatiga miloddan avvalgi 2333 yilda samoviy Tangun o'g'li tomonidan asos solingan. Tarixchilar Koreya tarixining eng dastlabki bosqichini Qadimgi Choson (Ko Joseon) davri deb atashadi. Qadimgi Choson hududi Koreya yarim orolining shimolida va Liaodong yarim orolida joylashgan. Ko'pgina zamonaviy tarixchilarning fikriga ko'ra, miloddan avvalgi 2333 yil juda qadimiy hisoblanadi, chunki bu davr alohida oʻrta asrga taaluqli koreys yilnomalaridan (Samguk Yusa va boshqalar) boshqa hech qanday tarixiy hujjatlar bilan tasdiqlanmagan. Qadimgi Choson haqidagi birinchi ma'lumotlar miloddan avvalgi 4-3-asrlarga to'g'ri keladi. Qadimgi Choson o'zining rivojlanishining boshida alohida boshqariladigan shahar-davlatlardan tashkil topgan qabila ittifoqi bo'lib, miloddan avvalgi IV asrda markazlashgan davlatga aylangan.Taxminan shu davrda yarim orolning janubida Chin davlati, shuningdek Trixon davlatlari tashkil topgan. Miloddan avvalgi 108 yilda Qadimgi Choson Xitoy Xan imperiyasi tomonidan bo'ysundirilgan.
Ilk davlatlar (miloddan avvalgi 108 yil)- III asr )
Qadimgi Choson davlatidan keyin yarim orol hududida uchta qabila ittifoqi tuzildi. Bular: Maxan, Chinxan va Pyonxan (jamoa nomi Uch xonlik ya'ni Samxan) qabila ittifoqlari edi. Samxan shimolida Buyeo (Fuyu) davlati rivojlangan. Shuningdek, sobiq Choson hududida bir nechta kichik davlatlar, jumladan Okjo va Dongye (sharqiy Ye) paydo bo'lgan.
Uchta qirollik
Bizning eramiz boshida Choson davlati parchalanganidan keyin qabila birlashmalaridan uchta ilk feodal davlat - Silla, Pekche va Goguryeo davlatlari vujudga keldi.
Birlashgan Silla va Boxay (Shimoliy va Janubiy sulolalar)
676-yilda Goguryo va Pekje davlatlari bosib olingandan keyin Birlashgan Silla davlati vujudga keldi, uning oʻrniga 935-yilda Goryo (918-1392) davlati tashkil topdi.
Shu bilan birga, shimolda Boxay davlati rivojlandi.
Koreya tarixida bu davr buddizmning yuksalishi bilan belgilanadi.
Oxirgi uch qirollik davri
Oxirgi Uch Qirollik davrida (892–936) Koreya yarim orolida uchta davlat mavjud edi: Silla, Baekje va Goguryeo (904 yilda bu nom Majinga va 911 yilda Taebongga o'zgartirilgan).
Koryo
Koryo 918-yilda paydo boʻlgan, 935- yilda Silla davlati yerlarini bosib olgan va 1392 -yil Choson sulolasi tiklanguniga qadar mavjud boʻlgan. "Goryeo" nomi 668 yilda Silla tomonidan birlashtirilgan Koreyaning uchta ilk feodal davlatlaridan biri bo'lgan Goguryeoning qisqartmasi . Zamonaviy "Korea" so'zi "Koryo" dan kelib chiqgan. Davlatning eng mashhur yutuqlariga Koryo kulolchilik san'ati va Koreya tripitakasi - buddist kanon ( Tripitaka ), o'n minglab yog'och taxtalarda o'yib yozilgan. 1234 yilda dunyodagi birinchi metall bosma matritsasi Koryoda yaratilgan (2-rasmga qarang). . Koryo davri Koreyada “Buddizmning oltin davri” hisoblanadi . 11-asrda birgina poytaxtning o'zida 70 ga yaqin buddist ibodatxonalari boʻlgan . Yaqin Sharqdan kelgan savdogarlar bilan savdo sotiq ham rivojlangan. .
993 yildan boshlab, Koryo Liao sulolasining ko'plab bosqinlariga duch keldi. 1019 yildagi harbiy g'alabadan keyin Koryoda tinchlik va farovonlik asri boshlandi va Koryo o'zining oltin davriga kirdi . Bu davrda Sharqiy Osiyoda Koryo, Liao va Song davlatlari oʻrtasidagi kuchlar muvozanati saqlanib qolingan.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Koreya tarixi juda boy va qadimiydir. Koreya yarim oroli sharqiy Osiyoda joylashgan bo‘lib, uning tarixi ming yilliklarga borib taqaladi. Quyida Koreya tarixining asosiy davrlari haqida batafsil ma'lumot keltiraman.
Qadimgi davrlar
Koreya tarixi miloddan avvalgi 2333 yilda tomonidan Gojoseon qiroli Dangun tomonidan asos solinganligi haqidagi rivoyat bilan boshlanadi. Gojoseon Koreyaning eng qadimgi davlatidir. Bu davlat miloddan avvalgi 2-asrgacha mavjud bo‘lgan va keyinchalik Xitoy hamda boshqa qo‘shni davlatlar bilan aloqalarda bo‘lgan.
Uch Qirollik davri (miloddan avvalgi 1-asr – milod 7-asr)
Koreya tarixi uchta yirik qirollikning vujudga kelishi bilan davom etdi: Goguryeo, Baekje va Silla. Bu davlatlar yarimorolning turli hududlarini egallab, bir-biri bilan ko‘plab urushlar qilishdi. Ayniqsa, Silla qirolligi Xitoyning Tang sulolasi bilan ittifoq qilib, 668-yilda Koreya yarim orolining katta qismini birlashtirdi.
Birlashtirilgan Silla va Later Goguryeo davrlari (668–935)
668-yilda Silla birlashgani va Koreyaning ko‘p qismini o‘z nazoratiga olgani bilan siyosiy barqarorlik yuzaga keldi. Shu davrda madaniyat va buddaviylik rivojlandi. Later Goguryeo (baland Goguryeo) esa shimoliy hududlarda mavjud bo‘lib, keyinchalik Koryo sulolasining paydo bo‘lishiga zamin yaratdi.
Koryo sulolasi (918–1392)
918-yilda Koryo sulolasi asos solindi. Ushbu davr Koreya tarixida muhim bosqich hisoblanadi, chunki davlat markazlashdi va qattiq hukumat shakllandi. Koryo davrida buddaviylik keng yoyildi, shuningdek, “Koryo” nomi Koreya davlatining asosiy nomi sifatida qabul qilindi. 13-asrda mo‘g‘ullar Koreyani bosib olishdi va ularga soliq to‘lashga majbur bo‘lishdi.
Choson sulolasi (1392–1897)
Choson sulolasi 1392-yilda o‘rnatildi va bu davr Koreya tarixining eng uzun sulolasi bo‘ldi. Bu davrda konfutsiylik ta’limi asosiy ta’lim tizimiga aylandi. Seoul (hozirgi Seul) poytaxt sifatida tashkil etildi. Choson sulolasi davrida bir qancha muhim ijtimoiy, siyosiy va madaniy islohotlar amalga oshirildi.
Yaqin tarix (1897–1945)
1897-yilda Koreya imperiyasi e’lon qilindi, ammo so‘nggi asrning boshlarida Yaponiya imperiyasining bosib olish xavfi kuchaydi. 1910-yilda Yaponiya Koreyani o‘z san’atida mustamlakaga aylantirdi. Bu davr Koreys milliy ozodlik harakatlari va madaniy uyg‘onish davri bo‘ldi. Yaponiya hukumati tomonidan Koreyaning madaniyati, tili va an’analari bostirildi.
Koreya mustaqilligi va zamonaviy davr (1945–hozirgi vaqt)
Ikkinchi Jahon urushining tugashi bilan Koreya Yaponiyadan ozod bo‘ldi, biroq tez orada yarimorol Shimoliy va Janubiy Koreyaga bo‘lindi. 1950–1953 yillardagi Koreya urushi ikki davlat o‘rtasidagi ziddiyatni kuchaytirdi. Hozirda Janubiy Koreya rivojlangan demokratik davlat bo‘lib, iqtisodiy jihatdan kuchli taraqqiyotga erishgan. Shimoliy Koreya esa totalitar rejim ostida mustaqil, biroq izolyatsiyalangan davlat hisoblanadi.
Xulosa
Koreya tarixi qadimiylik, madaniy boylik va ko‘plab siyosiy burilishlarga to‘la. Bu tarix Koreya xalqi uchun o‘z milliyligini saqlab qolish va rivojlantirish yo‘lida katta ahamiyatga ega. Shu tariqa, Koreya dunyo miqyosida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lgan madaniy va siyosiy davlatdir.