Kontinental yotqiziqlar
Kontinental yotqiziqlar - togʻ yon bagʻirlarida, daryo, botqoklik va koʻllar tubida hamda dasht va choʻllarda hosil boʻlgan yotqizikdar. Kontinental yotqiziqlar har xil ikdim va tabiiy geografik sharoitlarda hosil boʻlgan. Shuning uchun Kontinental yotqiziqlar tarkibi, qatlamlanishi, rangi, hayvon, oʻsimlik qoldiqlari va ulardagi qazilma boyliklarining turli-tumanligi bilan delta yotqiziqlaridan farq qiladi. Kontinental yotqiziqlardagi organik qoldiqlar (flora va fauna) faqat quruklikka xos boʻlib, dengizga mansublari dengiz va quruqlik chegarasida uchraydi. Kontinental yotqiziqlar saralanmagan dagʻal, chaqiq togʻ jinslari, konglomerat, shagʻal tosh va boshqalardan tashqil topgan (qarang Allyuviy, prolyuviy). Organogen va xemogen choʻkindilar aksariyat botkrkdik va koʻllarda toʻplanadi. Dasht va choʻllarda, daryo terrasalarida eol yotqiziklar va vaqtincha suv oqimidan qum, alevrit va loyqa bilan birga temir konkretsiyalari, kaolin, torf, koʻmir paydo boʻladi. Issiq va sernam gumid iqlim sharoitida tub jinslarning kimyoviy nurashidan alyuminiyga boy laterit, boksit, kaolin (delyuviy, elyuviy), koʻmir qatlamlari vujudga keladi. Issiq, yogʻingarchilik kam boʻladigan iqlimda koʻproq qizil rangli choʻkindi jinslar toʻplanadi. Oʻrta Osiyo hududida yura davrining kulrang, boʻr va neogen davrining qizil rangli Kontinental yotqiziqlar koʻp, ularning qalinligi togʻ oldi tekisliklarida bir necha ming km ga yetadi. Kontinental yotqiziqlarda temir rudasi, koʻmir, torf, kaolin, oʻtga chidamli giltoshlar, har xil tuz va gips konlari hamda oltin, qalay, magnetit, platina, olmos va boshqa nodir metallarning sochma konlari uchraydi. Oʻzbekistonning gʻarbi va Tojikistondagi boʻr davri hamda Fargʻona vodiysidagi neogen davri Kontinental yotqiziqlarda sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan gaz va neft konlari bor.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Kontinental yotqiziqlar — bu yer qobig‘ining yer qit'alari ostida joylashgan yotqiziq qatlamlari bo‘lib, ular oceanik yotqiziqlardan farq qiladi. Ular asosan qadimiy, qalin va zich bo‘lib, yuzasi yer qit'alarining asosini tashkil etadi. Kontinental yotqiziqlarni yaxshiroq tushunish uchun ularning asosiy xususiyatlari, tuzilishi, va geologik ahamiyatiga to‘xtalib o‘tish mumkin.
1. Tuzilishi va qalinligi
Kontinental yotqiziqlar odatda tahminan 30–70 kilometr qalinlikda bo‘ladi. Ular bir necha qatlamlardan tashkil topgan:
- Yuqori qism (qobiq): Bu qism ko‘pincha granit va boshqa silikatli tog‘ jinslaridan iborat bo‘ladi. U yer yuzasiga yaqin joylashgan va nisbatan kam zichlikka ega (taxminan 2,7 g/sm³).
- Pastki qism (qalin qobiq): Bu qism bazaltik va ultrabazaltik jinslardan tashkil topgan, zichligi yuqori qatlam hisoblanadi.
- Mantiyaning yuqori qismi: Bu qatlam kontinental qobiq ostida joylashgan va peridotit kabi zich tog‘ jinslaridan iborat.
2. Asosiy xususiyatlari
- Qalinlik va zichlik: Kontinental yotqiziqlar bloqishdan farqli o‘laroq, nisbatan qalin va pastroq zichlikka ega, bu esa ularni yuzada ushlab turadi.
- Yoshi: Eng qadimiy kontinental qobiqlar 4 milliard yillik bo‘lishi mumkin, ular qadimiy qit'a bloklari hisoblanadi.
- Tarkib: Ko‘pincha granitik (siqilgan kvars va feldspat) jinslar jumladan, kristallik shlaklar va boshqa metamorfik jinslar mavjud.
- Harorati: Kontinental qobiqning yuqori qismida harorat past, pastki qismida harorat ko‘tariladi.
3. Geologik ahamiyati
- Qit'alar asosini tashkil qilish: Kontinental yotqiziqlar yer qit'alarining poydevori hisoblanadi.
- Tone va iqlim: Ular yuqori qalinligi va zichligi tufayli qit'alarni yer yuzasida barqaror holatda ushlab turadi.
- Mineral resurslar: Ko‘plab foydali qazilmalar (oltin, kumush, temir, ko‘mir va boshqalar) kontinental yotqiziqlarda mavjud bo‘ladi.
- Tektonik harakatlar: Qit'a plitalarining harakati, o‘zaro urushlari, tog‘ hosil bo‘lishi kabi jarayonlar asosan kontinental qobiq qatlamida sodir bo‘ladi.
4. Kontinental va oceanik yotqiziqlar farqi
- Qalinlik: Kontinental yotqiziqlar qalinroq (30–70 km), oceanik yotqiziqlar esa ingichka (5–10 km).
- Zichlik: Kontinental yotqiziqlar zichligi 2.7 g/sm³ atrofida, oceanik esa yuqoriroq (taxminan 3.0 g/sm³).
- Tarkib: Kontinental qobiq granitik va metamorfik jinslardan iborat, oceanik esa bazalt va gabbradan tashkil topgan.
- Yoshi: Kontinental qobiq juda qadimiy, oceanik esa nisbatan yoshroq hisoblanadi (taxminan 200 million yil).
Xulosa
Kontinental yotqiziqlar yer qit’alari ostida joylashgan, qalin, zich va asosan granitik jinslardan iborat qatlamdir. Bu qatlam qit'alar strukturasi va ularning geologik rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ular tabiiy resurslar manbai bo‘lib, shuningdek, qit'alar harakatini tartibga soluvchi asosiy elementlardan biridir.
Agar boshqa savollaringiz bo‘lsa yoki ma’lumotni yanada batafsilroq bo‘lishini istasangiz, so‘rashingiz mumkin!