Kontinental shelf
Materik sayozligi , shelf -dengiz va okeanlar qirgʻogʻini oʻrab turadigan suv osti sayoz tekisligi. Eni bir necha kilometrdan 1200–1500 km, baʼzi hollarda 2000 km gacha, maydoni Dunyo okeani tubi umumiy maydonining 8%ni tashkil etadi. 130–140 m chuqurlikdan materik yon bagʻri boshlanadi. Materik sayozligi dengiz choʻkindilari (shagʻal, qum, qumoq, qum aralash balchiq) koʻp toʻplanadigan joy, quyosh nurining koʻproq tushishi va iliq boʻlganidan organizmlar, jumladan, baliq koʻp. Materik sayozligida koʻplab neft, gaz konlari (Shim. dengiz, Meksika va Fors qoʻltiqlari) joylashgan hamda dunyoning muhim baliq ovlash rayonlaridir (Shim. dengiz, Barens dengizi va boshqalar).
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Kontinental shelf (kontinental shelf) — bu qit’a sohilidan pastga cho‘zilgan dengiz tubining nisbatan keng va kichik chuqurlikdagi qismi. U okean yoki dengiz yuzasidan boshlangan va taxminan 200 metr chuqurlikka qadar cho‘zilgan yassi yoki sekin pasayuvchi dengiz tubidir. Kontinental shelf dengiz tubida qit’aning kengayishi hisoblanadi va uning chuqurligi nisbatan kam bo‘ladi, chuqur okean tubidan farq qiladi.
Kontinental shelfning xususiyatlari:
- Ijodiy hududi: Kontinental shelf qit’a sohillarining dengiz osti qismi hisoblanadi. U ko‘pincha silliq yoki biroz oqimli, sho‘r suvlari bilan to‘ldirilgan hududdur.
- Chuqurlik: Odatda 200 metr chuqurlikdan oshmaydi, ba’zan esa bu chuqurlikdan ko‘proq bo‘lishi mumkin, ammo rasmiy qoidalar asosida 200 metr chuqurlikda tarkib topilgan.
- Geografik joylashuvi: Bu qit’a cho‘llari va dengizlar uchun chegaraviy zonadir. U qirg‘oqdan okeanlarga yoki dengizlarga qarab asta-sekin cho‘ziladi.
- Tabiiy boyliklar: Kontinental shelf ko‘p tabiiy boyliklarga ega. U yerda dengiz hayoti juda rivojlangan, baliqchilik uchun muhim hudud hisoblanadi. Bundan tashqari, neft va gaz kabi energiya resurslari ko‘p uchraydi.
- Geologik tarkibi: Bu hududda asosan qit’a qismlari uchun xarakterli tog‘ jinslari va tuproqlar joylashgan. Kontinental shelf yuqori qatlamlarda yumshoq qum, loy va sholg‘om bilan qoplangan bo‘lishi mumkin.
- Konsensus va huquq: Xalqaro huquqda, ayniqsa BMT Dengiz huquqi konvensiyasida, davlatning kontinental shelfidagi resurslardan foydalanish huquqi tasdiqlangan. Bu hudud davlat mulki hisoblanadi, lekin chuqur okean hududi sifatida bo‘lgan joylardan farq qiladi.
Kontinental shelfning ahamiyati:
- Baliqchilik: Moliyaviy jihatdan muhim bo‘lgan baliqchilik sanoati joylashgan.
- Energiya resurslari: Neft va tabiiy gaz konlari ko‘p joylashgan.
- Tenglik masalalari: Davlatlar kontinental shelf ustidan resurslarni boshqarish huquqini belgilash uchun ko‘plab muzokaralar olib borishadi.
- Ekologik ahamiyati: Dengiz ekotizimlari uchun muhim bo‘lib, suv osti hayvonot dunyosi uchun yashash hududi hisoblanadi.
Xulosa
Kontinental shelf — qit’a sohillaridan dengiz tubi tomon cho‘zilgan, nisbatan past chuqurlikda joylashgan va tabiiy resurslarga boy hudud. U dengiz hayoti va energiya manbalari uchun asosiy makonlardan biridir hamda davlatlar orasida huquqiy jihatdan muhim mavqe egallaydi.