Ko‘mir
Koʻmir — yonuvchi organik togʻ jinslariga mansub modda (qarang Toshkoʻmir, Qoʻngʻir koʻmir).
Ko’mir Yer shari taraqqiyotining turli davrlarida hosil bo’lgan. Ko’mir paydo bo’lishining eng uzoq davom etgan bosqichi bundan 250 000 000 yil ilgari boshlangan va taxminan 35 000 000 yil davom etgan Pensilvan davriga to’g’ri keladi. Yer ostidagi ko’mirning qolgan qismi bir million yildan 100 million yilgacha mu-qaddam shakllangan.
U davrlar qanday voqea-hodisalar ro’y bergan va ko’mir qanday hosil bo’lgan? Ko’mir Yer qobig’ida tog’ jinslari orasida uzunligi bir necha kilometrgacha va qalinligi uch metrgacha bo’lgan qatlam holida joylashgan. Ko’mir changalzor bot-qoqlarda, issiq namxush iqlim sharoitida bundan yuzlab million yillar ilgari o’sgan qadimgi daraxtlar va o’simliklarning qoldiqlaridan vujudga kelgan.
Bunday botqoqlarda tez o’suvchan qamishlar va bahaybat qomatli paporotniklar govlab o’sgan. Bir zamonlarga kelib, ular halokatga yuz tutgan va botqoqlar qa'riga cho’kkan. Bu ularni chirib ketishdan saqlab qolgan. Bakteriyalar daraxtlarning ayrim qismlarini qayta ishlagan, ulardan paydo bo’lgan gaz havoga uchgan. Daraxtlarning asosan ugleroddan iborat qora kuyindi qismi ajralib qolgan. Keyinchalik xuddi shu qism ko’mir qatlamiga aylangan.
Daraxtlarning qora kuyindi qismi ustida g’ovlab-gurkirab o’sgan giyohlar dunyosi bu qatlamlarning qalinligini bir necha metrgacha ko’tarilishiga sabab bo’lgan. Oxir-oqibatda botqoq joylarni suv bosgach, bu jarayon to’xtaydi. Natijada ko’mir qatlamlarini suvosti cho’kmalari va qum qoplagan.
Payti kelib, yuqori qatlamlarning zilday bosimi ostida qatlamlar bag’ridagi suyuқlik siқib chiқarilib, қotishқoқ massaning o’zi qolgan va u asta-sekin sovub, ko’mirga aylangan. Ayrim o’rinlarda bu jarayon bir necha marta takrorlangan. Qoldiqlardan hosil bo’lgan qachlarni suv bosib, tag’in botqoqliklar tug’ilgan. Tag’in o’simlikar dunyosi paydo bo’lgan va yana suv ostida qolgan. Shu tariqa qattiq qotishma holidagi cho’kindi va qum bosqinlari bilan ajralgan ko’mir qatlamlari yaralavergan.
Daraxtning ko’mirga aylanishi uchun necha ming yillar talab qilinadi. Ko’mir daraxtdan paydo bo’lganligi oson tasdiqlanadi. Ko’mirning bag’rida paporotnik, daraxt qobiqlari, shuningdek toshga aylangan daraxt tanalari va to’nkalarining asorati saqlanib qolganini aniq-tiniq kuzatish mumkin.
Yana q.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Ko‘mir — bu tabiiy organik qattiq yoqilg‘i bo‘lib, o‘simlik qoldiqlarining uzoq muddatli bosim va issiqlik ta’sirida karbonizatsiyalanishi natijasida hosil bo‘ladi. Ko‘mir asosan karbon, shuningdek kislorod, vodorod, oltingugurt va boshqa elementlardan tashkil topgan. U sanoatda va energetikada eng ko‘p ishlatiladigan yoqilg‘ilardan biri hisoblanadi.
Ko‘mir turlari:
- Tuproq ko‘miri (torf) — ko‘mir hosil bo‘lish jarayonining dastlabki bosqichi. Past karbonli, namlik darajasi yuqori.
- Lignit (qora ko‘mirning eng yosh turi) — loyqa rangga ega, namligi va kul modda miqdori yuqori.
- Subbituminoz ko‘mir — lignitdan keyingi bosqich, qayta ishlashda energiya qiymati yuqori.
- Bituminoz ko‘mir — sanoatda eng ko‘p ishlatiladigan tur; yuqori karbonli, yaxshi yonadi.
- Antrasit — eng yuqori sifatga ega ko‘mir turi, karbon miqdori 90% dan yuqori, juda qattiq va yuqori haroratda yonadi.
Ko‘mirning hosil bo‘lishi:
Ko‘mir o‘simlik qoldiqlarining minglab yillar davomida tuproqqa, suv va bosim ostida karbonizatsiyalanishi orqali hosil bo‘ladi. Bu jarayon tabiiy yo‘l bilan bosqichma-bosqich o‘tadi va o‘simliklar tarkibidagi uglerod miqdori ko‘payadi.
Ko‘mirning ishlatilishi:
- Energetika sanoati — elektr stansiyalarida issiqlik energiyasini hosil qilish uchun.
- Sanoatda — metallurgiyada uglequrilish va issiq temir ishlab chiqarishda.
- Kimyo sanoati — ko‘mir gazini olish, ko‘mir katrani ishlab chiqarish uchun baza sifatida.
- Uy xo‘jaligida — sovuq mintaqalarda isitish uchun.
Ko‘mirning ekologik ta’siri:
Ko‘mir yonishi natijasida havoga zararli gazlar: karbon oksidi (CO), karbon dioksidi (CO2), azot oksidlari, oltingugurt dioksidi (SO2) va boshqa zaharli moddalar chiqadi. Bu havo ifloslanishi, global isish va kislotali yomg‘irlar yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Shu sababli, ko‘mirni tozalash texnologiyalari va muqobil energiya manbalarini rivojlantirish katta ahamiyatga ega.
Ko‘mir — insoniyat tarixida muhim energiya manbai bo‘lib, uning samarali va ekologik toza ishlatilishi kelajak uchun dolzarb vazifa hisoblanadi.