Ko‘kno‘xat

Koʻknoʻxat (Pisum), oʻrisnuxat -dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, dukkaqli don va sabzavot ekini. Yevropa, Gʻarbiy Osiyo, Shimoliy Afrikada 6—7 turi uchraydi. Jahondagi koʻpgi-va mamlakatlarda K.ning madaniy (P.sativum) turi koʻproq yetishtirila-di (uning ekma, dala, osiyo, Kavkaz kenja turlari bor). Dehqonchilikda qadimdan (miloddan avvalgi 4-asrdan) ekiladi. K. AQSH, Xitoy, Hindiston, Ukraina, Rossiyada koʻp ekiladi. Oʻzbekistonda K. oraliq ekin va koʻkat oʻgʻit sifatida yetishtiriladi. Namsevar, sovuqqa chidamli ekin. Ildizi uq ildiz, ildizida tuganaqlar hosil boʻladi (bir mavsum davomida 50–80 kg/ga sof biologik azot tuplaydi). Poyasi utsimon, chirmashib oʻsadi, navlariga qarab oʻz. 70—120 sm. dan 300 sm gacha boradi. Bargi murakkab, juft patsimon, jingalaqlari bor. Guli kapalaksimon, turlariga qarab rangi oq, qizil, koʻk. Mevasi dukkak, choʻzinchoq, qilichsimon. Dukkagida 4—10 ta don boʻladi. 1000 ta donning vazni 100—250 g. Urugʻi 1—5° da unib chiqadi. Maysasi —3 —8° sovuqqa chidaydi. Oʻsishi va rivojlanishi uchun eng qulay harorat 17—20°. Vegetatsiya davri 75—100 (45—120) va undan ortiq kun. Oʻzidan changlanadi. K.ning doni oqsilga boy. Donidan oziq-ovqat (yorma, un, koʻk dumbul noʻxatidan konservalar) va poyasidan xashak (koʻk massa, pichan, sevaj, somon) tayyorlanadi. Koʻk noʻxati tarkibida 6,5% oqsil, 11,0% uglevodlar, 4,2% qand, 1% kletchatka, vitaminlar, mikroelementlar bor. K. doni aralash yem sanoatida koʻp ishlatiladi (1 ozuqa birligida 150 g dan koʻproq hazm boʻladigan protein mavjud). K. yem-xashak, koʻzgi gʻalla, sabzavot ekinlaridan boʻshagan yerdarga ekiladi. Asosan, erta bahorda, baʼzan koʻzda (okt. oyida) tor va keng qatorlab (chirmashib oʻsadigan navlariga tayanch oʻsimliklar — suli, arpa qoʻshib) ekiladi. Hosildorligi don boʻyicha 20—40 s/ga.

Oʻzbekistonda shirin va nim shirin navlari koʻk dukkagi va don uchun yetishtiriladi. Xashaki K.ning ekiladigan navlari: Vostok 84, Vostok 55 (2001)

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Ko‘kno‘xat – bu O‘zbekistonda keng tarqalgan, ozuqaviy va tibbiyotda qadrlanadigan loviya turidir. Ko‘kno‘xatning rangi odatda ko‘k yoki binafsha tusga ega bo‘lib, uning ta’mi nozik va biroz yong‘oq kabi bo‘ladi. Bu o‘simlik oqsilga boy bo‘lib, parhez uchun juda foydalidir.

Ko‘kno‘xat haqida batafsil ma’lumot:

Botanik tavsif:
Ko‘kno‘xat (lat. Cicer arietinum) ildiz tizimi mustahkam, barglari mayda, gulchalarining rangi ko‘k va binafsha ranglarda bo‘ladi. U qisqa kun o‘simligi bo‘lib, qishloq xo‘jaligida ko‘plab hududlarda yetishtiriladi.
Oziqlanishdagi ahamiyati:
Ko‘kno‘xatda oqsil miqdori yuqori, shuningdek, tolalar, B guruhi vitaminlari va minerallarga boy. U vegetarian va veganning asosiy oqsil manbalaridan biri hisoblanadi. Ko‘kno‘xat donasi pishirilganda yumshoq va mazali bo‘ladi, shuning uchun uni sho‘rva, salatlarda yoki asosiy taom sifatida ishlatish mumkin.
Tibbiyotdagi qo‘llanilishi:
An’anaviy tibbiyotda ko‘kno‘xatni oshqozon-ichak faoliyatini yaxshilash, qondagi shakar darajasini nazorat qilish va xolesterinni pasaytirishda qo‘llashadi. Shuningdek, uning antibakterial va antioksidant xususiyatlari ham mavjud.
Qishloq xo‘jaligida yetishtirilishi:
Ko‘kno‘xat quyoshli joylarni yaxshi ko‘radi, tuproqka nisbatan talabchan emas, ammo gazlamagan va yaxshi drenajlangan tuproqlarda yaxshi hosil beradi. Odatda qishloq xo‘jaligida bahorda ekilib, yoz oxirida yoki kuzda yig‘iladi.
O‘zbek milliy taomlaridagi o‘rni:
O‘zbek oshxonasida ko‘kno‘xat ko‘pincha sho‘rvalarda, palovda va boshqa xalq taomlarida ishlatiladi. U oziq-ovqat mahsulotlari sifatida hammaga tanish va sevib iste’mol qilinadi.

Xulosa qilib aytganda, ko‘kno‘xat sog‘lom va mazali ovqatlanishda muhim o‘rin tutadi, shuningdek, xalq tabobatida ham keng qo‘llaniladi. Uning ko‘plab foydali xususiyatlari uni sog‘liq uchun muhim ozuqa manbai sifatida qadrlashga asos bo‘ladi.