Kimyoviy tolalar

Kimyoviy tolalar — tabiiy va sintetik polimerlardan olinadigan tolalar. Dastlabki xom ashyoga qarab sintetik (sintetik polimerlardan olinadigan, mas, poliamid, poliakrilonitril tolalar) va sunʼiy (tabiiy polimerlardan, mas, sellyuloza va uning efirlaridan olinadigan tolalar) turlarga boʻlinadi. Anorganiq birikmalardan olinadigan tolalar (shisha, bazalt, kvars tolalari)ni ham baʼzan Kimyoviy tolalarga qoʻshishadi. Sanoatda ishlab chiqariladigan Kimyoviy tolalar turlari: 1) uzun yakka tola; 2) shtapel tola (ingichka tolalarning kalta boʻlaklari); 3) filament iplar (bir talay ingichka va juda uzun tolalarning eshilgan tutami). Kimyoviy tolalar qanday maqsad uchun ishlatilishiga qarab toʻqimachilik va texnika iplariga boʻlinadi. Ularning koʻpchiligi pishiq, gʻijimlanmaydi, yorugʻlik, namlik, zamburugʻlar, bakteriyalar, kimyoviy moddalar va issiq taʼsiriga chidamli. Kimyoviy tolalarni tabiiy tolalarga aralashtirib ishlatish mumkin. Kimyoviy tolalar ishlab chiqarish uchun elastik va uzun, tarmoqsiz yoki kam tarmoklangan, makromolekula hosil qiluvchi polimerlar ishlatiladi. Bu tolalar yetarlicha katta molekulyar massaga ega boʻlib, eritilganda va qizdirilganda parchalanmasdan suyuqlanadi. Kimyoviy tolalarni ishlab chiqarish jarayoni: yigiriladigan eritmalar tayyorlash; tola olish va tolaga shakl berish; tolani pardozlashdan iborat. Kimyoviy tolalar arzonligi va sifati (mexaniq xossalari: mustahkamligi, elastikligi, yeyilishi, kirishimligi) tabiiy tolalarga nisbatan yaxshi boʻlgani uchun tobora koʻp ishlab chiqariladi. 1990-yilda butun dunyoda tayyorlangan tabiiy tolalarga nisbatan 1,5 barobar koʻp miqdorda (26 mln. t ga yaqin) Kimyoviy tolalarishlab chiqarilgan boʻlsa, 2000-yilda tabiiy tolalarga nisbatan 2,5 barobar koʻp miqdorda (45—50 mln.t) Kimyoviy tolalar ishlab chiqarildi. Kimyoviy tolalar turli sohalarda tabiiy ipak, zigʻir tolasi, jun oʻrnida, gazmollar, trikotaj, qoʻlqop va paypoqlar, gilamlar, arqonlar, maxsus ish kiyimlari ishlab chiqarishda tabiiy tolalar bilan birga ishlatiladi. Oʻzbekistonda "Navoiy Azot" zavodida nitron tola. Fargʻona kimyoviy tolalar zavodida atsetat tola va texnik maqsadlar uchun kapron tola ishlab chiqariladi.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Kimyoviy tolalar haqida batafsil ma'lumot

Kimyoviy tolalar — inson tomonidan sun’iy yo‘l bilan ishlab chiqarilgan yoki tabiiy tolalarni kimyoviy usullar orqali qayta ishlash natijasida olingan tolalardir. Ular kiyim-kechak, mato, sanoat va kundalik hayotda keng qo‘llaniladi. Kimyoviy tolalar sintetik va tabiiy tolalarga bo‘linadi.

Kimyoviy tolalarning turlari

Tabiiy kimyoviy tolalar (Reshda tolalar)
Tabiatda mavjud bo‘lgan tabiiy polimerlardan olinadi. Masalan, paxta yoki yog‘och tolalari kimyoviy usulda qayta ishlanib, yangi tolalar yaratiladi.
- Misol: rayon, viskon, asetat tolalar.
Sintetik tolalar
Kimyoviy reaksiyalar yordamida sun’iy ravishda yaratiladi. Ular asosan neft va tabiiy gazdan olinadigan xomashyolardan ishlab chiqariladi.
- Misollar: poliamid (naylon), poliester, polipropilen, akril tolalar.

Kimyoviy tolalarning xususiyatlari

Kuchli va bardoshli bo‘lishi: ko‘pchilik kimyoviy tolalar yuqori mexanik kuchga ega.
Namlikni kam yutishadi: tabiiy tolalardan farqli o‘laroq, ko‘pchilik sintetik tolalar suvni kam singdiradi, shuning uchun tez quriydi.
Kimyoviy barqarorlik: ko‘plab kimyoviy tolalar turli kimyoviy moddalar va mikroblarga nisbatan chidamli.
Oson parvarishlash: ko‘pgina sun’iy tolalar ifloslikni kam yig‘adi, ularni yuvish va tozalash oson.
Issiqlikga chidamlilik: ba’zi kimyoviy tolalar yuqori haroratga sezgir bo‘lib, ularni dazmollashda ehtiyot bo‘lish kerak.

Kimyoviy tolalarning qo‘llanilishi

Kiyim-kechak sanoati: ko‘plab kiyimlar, sport kiyimlari, ichki kiyimlar sintetik tolalardan tayyorlanadi.
Uy-ro‘zg‘or buyumlari: pardalar, gilamlar, divan va kreslolar uchun matolar.
Sanoat tarmoqlari: filtrlash materiallari, avtomobilsozlikda, elektr izolatorlar uchun.
Tibbiyotda: jarrohlik iplari, kiyimlar, bandajlar uchun tolalar.

Kimyoviy tolalarning afzalliklari va kamchiliklari

Afzalliklari:

Kuchsiz joyda ham barqarorlik, uzoq muddat xizmat qilishi.
Arzon va ommaviy ishlab chiqarish imkoniyati.
Doimiy shaklni saqlashi.
Keng ranglar va turli tuzilmalarni olish osonligi.

Kamchiliklari:

Ba’zi sintetik tolalar ekologik jihatdan zararli, parchalanishi qiyin.
Nafas olmasligi va issiqlikni kamaytirishi mumkin.
Tabiiy tolalar kabi terini yaxshi yutmasligi.

Xulosa

Kimyoviy tolalar zamonaviy tekstil sanoatining muhim qismi bo‘lib, ularning turlari va xususiyatlari ijtimoiy ehtiyojlarga muvofiq doimiy rivojlanib bormoqda. Ularni ishlab chiqarishda ekologik toza texnologiyalar va qayta ishlash usullari yaratish hozirgi davrning dolzarb masalalaridan biridir.

Agar qo‘shimcha savollaringiz bo‘lsa yoki ma’lum bir turdagi kimyoviy tolalar haqida bilmoqchi bo‘lsangiz, bemalol so‘rashingiz mumkin!