Kelurnoma
„ Kelurnoma“- 17-asrda yozilgan turkiy-forsiy lugʻat. Lugʻat muallifi Muhammad Yoqub Chingiydir.
Muhammad Yoqub Chingiy Hindistonda yurtga egalik qilgan boburiy xonlardan oxirgisi Abu Muzaffar Muhiddin Avrangzeb oʻrdasida xizmatda boʻlgan edi. U oʻzining „ Kelurnoma “ asarini xonning buyrugʻi bilan yozgan.
Fanda „ Kelurnoma “ ning ikkita qoʻlyozmasi maʼlum: biri Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida 5052-raqam ostida, ikkinchisi esa Britaniya muzeyida saqlanadi.
Kitob oʻn besh bobdan tuzilgan; har qaysi bob oʻz ichida fasllarga boʻlinadi. Shundan oʻn toʻrt bobi feʼllarga bagʻishlangan. Ularda 400 dan ortiq turkiy feʼl shakllari berilgan. Feʼllar masdar shaklida (-maq afiksi bilan), shuningdek, oʻtgan, hozirgi-kelasi hamda kelasi zamonda, boʻlishli va boʻlishsiz koʻrinishlarida berilib, har qaysisi forschaga tarjima qilingan: uyqulamaq-xābidan, uyquladï-xābid, uyqulaptur-xābida ast, uyqulayur-xāhad xābid, uyqulabdi-xābida bud, uyqulaydur-mixābad, uyqulamadi-naxābid, uyqulamaptur-naxābida ast, uyqulamas-naxähad xābid, uyqulamabdi-naxābida bud, uyqulamaydur-namixābad, uyqula-baxāb, uyqulama-maxāb, uyqular-biz-mixābim mā,uyqulamas-biz-namixābim mā singari.
Boblar alifbo sirasidagi harflar bilan boshlanuvchi feʼllarga atalagan; birinchi bob-alif harfi bilan boshlanuvchilar, ikkinchi bob-bā, uchinchi bob-tā shu ketma-ketlikda oʻn toʻrtinchi bob yā bilan boshlanuvchi soʻzlarga boʻlinadi. Har qaysi bob oʻz ichida fasllarga ajraladi. Masalan, uchinchi-tā harflilar bobining birinchi fasli tanïmaq, ikkinchi fasli tanmaq, uchinchi fasli tonamaq, toʻrtinchi fasli tïnmaq feʼlining oʻtgan, hozirgi-kelasi hamda kelasi zamonda, boʻlishli va boʻlishsiz shakllari quyidagicha: tanïmaq, tanïdï, tanïptur, taïr, tanï, tanïma, yanïr-biz, tanïmas-biz.
Lugʻatning soʻnggi-oʻn beshinchi bobi ismlarga atalgan boʻlib, ular maʼnosiga koʻra guruhlashtirib chiqilgan. Bu bob toʻqqiz fasldan iboat. Masalan, birinchi fasl-koʻk va unga oid narsalar, ikkinchisi-yer va unda joylashgannarsalar, shunday krtma-ketlikda oxirgi fasl olmosh, yordamchi soʻz va qoʻshimchalar haqida.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Kelurnoma (ba’zan Kelişnoma yoki Kelishuvnoma) — bu ikki yoki undan ortiq tomonlar o‘rtasida kelishilgan shartlar, majburiyatlar va huquqlarni rasmiylashtiruvchi hujjat bo‘lib, asosan o‘zaro kelishuv, anglashuv yoki bitim mazmunini yozma shaklda ifodalaydi.
Kelurnomaning mohiyati va ahamiyati
Kelurnoma tomonlarning o‘zaro munosabatlarini tartibga solish, huquqiy himoya yaratish va kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan nizolarni oldini olish maqsadida tuziladi. U turli sohalarda, masalan, ishchi munosabatlarida, savdo-sotiqda, mulkni ijaraga berishda, hamkorlik shartnomalarida va boshqalarda qo‘llaniladi.
Kelurnomaning asosiy tarkibiy qismlari
- Sarlavha — kelurnomaning nomi, hujjat turi.
- Kirish qismi — tomonlarning ismi, manzillari, hujjatni tuzish sanasi.
- Asos va maqsad — kelurnoma nima uchun tuzilayotgani, qaysi masalalarni tartibga solishi.
- Shartlar va majburiyatlar — tomonlarning aniq vazifalari va javobgarligi.
- Xulosa qism — tomonlarning roziligi va kelishuvni tasdiqlovchi so‘zlar.
- Imzolar va muhrlar — tomonlar tomonidan imzolanadi, rasmiylashtiriladi.
Kelurnomaning turlari
- Ish kelurnomasi — xodim va ish beruvchi o‘rtasidagi mehnat shartlari.
- Hamkorlik kelurnomasi — kompaniyalar yoki shaxslar o‘rtasida biznes uchun.
- Ijaraga berish kelurnomasi — mulkni ijaraga berish shartlari.
- Savdo kelurnomasi — tovar yoki xizmatlar sotilishi bo‘yicha.
Kelurnomani tuzishda e’tibor beriladigan jihatlar
- Hujjat aniq va tushunarli yozilishi kerak.
- Tomonlar huquqlari va majburiyatlari batafsil bayon qilinishi lozim.
- Noaniq, shubhali yoki umumiy jumlalardan qochish kerak.
- Imzolar va qarorlar to‘g‘ri tartibda rasmiylashtirilishi zarur.
Agar sizga aniq bir turdagi kelurnoma bo‘yicha namunalar yoki yuridik jihatlar haqida ma’lumot kerak bo‘lsa, so'rashingiz mumkin.