Katta Ayiq (yulduz turkumi)
Katta Ayiq (lotincha: Ursa major) yoki
Katta Yetti Ogʻayni ,
Katta Yetti Qaroqchi — osmonning shimoliy yarim sharida Olam qutbiga yaqin joylashgan yulduz turkumi. Uning 7 ta yorugʻ yulduzi (ravshanligi 2-3 kattalikda) ning turishi choʻmichga oʻxshaydi. Kishilar juda qadim zamondan (taxminan 100 ming yillar ilgari) ajratib kuzatishgan. Oʻzbekiston hududida yil boʻyi koʻrinadi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Katta Ayiq yulduz turkumi (lotincha nomi: Ursa Major) – osmonning eng mashhur va katta yulduz turkumlaridan biridir. U Shimoliy yarim sharda joylashgan bo‘lib, qadim zamonlardan beri insonlar tomonidan tanilgan va ko‘plab madaniyatlarda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan yulduz turkumidir.
Umumiy ma'lumot
- Nomining ma'nosi: "Katta Ayiq" degani; bu nom yulduzlar shakli katta ayiq (yoki ayiq oilasi) tasviriga o‘xshatilganidan kelib chiqqan.
- Yulduzlar soni: Rasmiy astronomiyada Ursa Major turkumida taxminan 90 ga yaqin yulduz mavjud, biroq eng taniqli va ko‘rinadigan qismi 7 yulduzdan iborat bo‘lib, "Katta Ayiq aravasi" deb ataladi.
- Ko‘rinish: Turkum sharq tomonidan osmondagi eng yirik va taniqli shakllardan birini hosil qiladi. Uning eng muhim qismi — Katta Ayiq aravasi, bu 7 yorqin yulduzlardan tashkil topgan quti shaklidagi geometrik figura.
Katta Ayiq aravasi
Katta Ayiq aravasi yulduzlar guruhidan iborat bo‘lib, bu shakl ko‘plab madaniyatlarda osonlik bilan taniqlidir. Ushbu 7 yulduz: Dubhe, Merak, Phecda, Megrez, Alioth, Mizar va Alkaid.
- Dubhe va Merak: Bu ikkita yulduz "katta ayiq aravasining tutqichlari" sifatida hisoblanadi va ular yordamida Shimoliy yulduzni topish mumkin.
Astronomik ahamiyati
- Shimoliy yulduzni topish: Katta Ayiq aravasi yulduzlarining ikki tutqich yulduzini bog‘lab, to‘g‘ri chiziq uzatilganda Shimoliy yulduzga (Polaris) yetib boriladi. Bu yo‘l harakat vaqtida shimoliy yo‘nalishni aniqlashda juda muhim bo‘lgan.
- Yil davomida ko‘rinishi: Katta Ayiq yulduz turkumi Shimoliy yarim sharda yil davomida ko‘rinar ekani sababli navigatsiyada va vaqtni hisoblashda yordam berdi.
Tarixiy va madaniy ahamiyati
- Turli xalqlarda Katta Ayiq yulduz turkumi turlicha talqin qilingan. Masalan, qadimgi yunonlar uni ayiq sifatida tasvirlab, Aleksandriya tomon odamlar uchun yo‘l-yo‘riq ko‘rsatgan.
- O‘zbek xalqining an’anaviy e’tiqodlarida ham yulduzlar va yulduz turkumlari muhim o‘rin tutar va ular yordamida vaqt, mavsum va yo‘nalish aniqlangan.
Qiziqarli faktlar
- Mizar va Alcor: Katta Ayiq aravasida joylashgan bu ikki yulduz "ko‘z tekkan yulduzlar" deb ataladi, ularni ko‘rish ko‘p hollarda insonning ko‘z qobiliyatidan darak beradi.
- Turkumdagi ba’zi yulduzlar haqiqiy yulduz sistemasidan iborat bo‘lib, bir necha yulduz (ikki yoki undan ortiq) birgalikda harakat qiladi.
Xulosa
Katta Ayiq (Ursa Major) yulduz turkumi astronomiyada, navigatsiyada, madaniy merosda va xalq folklorida katta ahamiyatga ega bo‘lgan, qulay va oson tanilishi mumkin bo‘lgan yulduzlar guruhidir. Uning eng taniqli qismi — Katta Ayiq aravasi Shimoliy yulduzni topishda eng muhim yo‘l-yo‘riq hisoblanadi. Bu turkumni kuzatish bizga osmon va yulduzlar haqida ko‘proq ma’lumot olish imkonini beradi.