Kataloansk

Katalan tili — roman tillarining iber-roman guruhiga mansub. Ispaniyaning Kataloniya, Valensiya muxtor viloyatlarida, Balear o.larida, Fransiyaning Russilon tarixiy viloyatida, Sharqiy Tereney departamentida, shuningdek, Andorra davlati hamda Sardiniya orol (Italiya)ning Algero shahrida tarqalgan. Katalan tilida taxminan 8 mln.dan ziyod kishi gaplashadi (1992). Ispaniya (ispan tili bilan bir qatorda), Andorra davlatlarining (ispan va fransuz tillari bilan bir qatorda) rasmiy tili. Sharqiy (barselon, balear, russimon, alger) va gʻarbiy (leridan, valensi) dialektlarga boʻlinadi. Fo-netikasida murakkab konsonantizm (undoshlar tizimi) hamda fonemalarning nutkda gʻoyat oʻzgaruvchanligi bilan ajralib turadi. Mazkur tilning leksikasi va sintaksisiga ispan tilining taʼsiri katta boʻlgan. Katalan tiliga oid yozma yodgorliklar 11 —12-asrlarda paydo boʻlgan. 13-asr oʻrtalaridan adabiy Katalan tili shakllana boshlagan. Hoz. adabiy Katalan tili 19—20-asrlarda shakllangan. Uning asoschisi 19-asrda yashab oʻtgan atoqli yozuvchi J. Verdager. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

Katalancha (valensiyacha) tili Hindyevropa tillari oilasining roman guruhining okstian-roman ostguruhiga mansub hisoblanadi. Bu tildan tahmiman 11 mln. kishi gapiradi, Ispaniyaning kataloniya yerlarida (Kataloniya, Valensiya, Balear orollari), Fransiyada (Shimoliy Pirenei), Andorra va Italiyada (Sardiniya orolidagi Algero shahri) bu til rivojlangan. Yuqorida sanab o'tilgan Ispaniya provinsiyalarida va Andorrada bu til rasmiy til hisoblanadi.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Albatta! Kataloansk tili haqida uzoqroq ma'lumot beraman.

Kataloansk tili haqida umumiy ma'lumot

Kataloansk (català) — Kataloniya mintaqasida, Valensiya Avtonom Hududida, Balear orollarida va Aragonning ayrim qismlarida, shuningdek, Fransiyaning janubi-g‘arbiy qismidagi Roussillon hududida (Frantsiya Kataloniyasi) va Andorrada so‘zlashiladigan roman tillarining guruhiga mansub til. Kataloansk Kataloniyada rasmiy til hisoblanadi va Andorrada yagona rasmiy til sifatida tan olingan. Taxminan 10 millionga yaqin odam tomonidan ona tili sifatida yoki erkin ravishda ishlatiladi.

Tarixiy rivojlanishi

Kataloansk tili o‘rta asrlarda Kataloniya qirolichasi bo‘lgan Arauqn xonligi davrida shakllangan. Til asosan lotin tilining vulgar shaklidan rivojlangan bo‘lib, uning rivojlanishida iber va boshqa mahalliy tillarning ham ta’siri bo‘lgan. 12–13-asrlarda Kataloansk adabiy til sifatida mustahkamlanib, madaniy hayotda, davlat boshqaruvida ham keng qo‘llanila boshlandi.

Tilning dialektlari

Kataloansk tilining bir nechta asosiy dialektlari mavjud:

Katalan dialekti – Kataloniya hududida so‘raladi.
Valensiya dialekti (valensiyacha) – Valensiya Avtonom Hududida keng tarqalgan.
Balear dialekti – Balear orollaridagi variantlari, jamoatchilikda ishlatiladi.
Rossilion dialekti — Fransiyada gaplashiladigan Kataloansk varianti.

Dialektlar o‘rtasida fonetik, leksik va grammatik jihatdan ayrim farqlar mavjud, lekin ular bir-birini tushunishga to‘sqinlik qilmaydi.

Grammatika va lug‘at

Kataloansk grammatikasi lotin tillari va ispan tiliga o‘xshash bo‘lib, ismlarning jins va son bilan o‘zgarishi, fe’llarning ko‘plik va shaxs bo‘yicha o‘zgarishi kabi grammatik qoidalar mavjud. Tilda ba'zi o‘ziga xos idiomalar va so‘zlar mavjud bo‘lib, ular Kataloniyaning madaniyati va tarixiy rivojlanishiga nisbat beradi.

Zamonaviy ahamiyati

Bugungi kunda Kataloansk tilining ahamiyati ortib bormoqda. Kataloniyada maktablarda o‘qitish davlat tomonidan faol qo‘llab-quvvatlanadi, ko‘plab nashrlar, televidenie va radio stansiyalar Kataloansk tilida faoliyat yuritadi. Ayniqsa, 2006-yilda Kataloniya hukumatining til siyosati orqali Kataloanskni saqlab qolish va rivojlantirishga katta e'tibor qaratildi.

Xulosa

Kataloansk tilining o‘ziga xosligi va madaniyati bilan bog‘liq kuchli ahamiyati mavjud. Til Kataloniyaning tarixi, madaniyati va siyosiy identitetining muhim qismi hisoblanadi. Uning rivojlanishi va saqlab qolish bo‘yicha tashabbuslar Kataloniyada va butun dunyoda ahamiyatli madaniy jarayonlarning bir qismidir.

Agar kataloansk tilida qandaydir so‘zlar yoki iboralar haqida ham ma’lumot kerak bo‘lsa, mamnuniyat bilan yordam beraman!