Kariotip
Kariotip (kario… va yun. typos — namuna, shakl, tip),
xromosomalar toʻplami — u yoki bu turga mansub organizmning maʼlum oʻlcham, shakl va songa ega xromosomalari toʻplami. K. tushunchasini fanga rus genetigi G.A.Levitskiy kiritgan (1924). Kariotip turning eng muhim genetik xususiyatlaridan boʻlib, har bir tur oʻz K.iga ega. Minglab oʻsimliklar, shuningdek, odam kariotipi oʻrganilgan. Masalan, yumshoqbugʻdoy Triticum aestivum ning somatik hujayralarida 42, qattiq bugʻdoy T. durum nikida 28 xromosoma, suli Avena sativa ning somatik hujayralarida 42 xromosoma bor. Oʻsimliklarning somatik (jinssiz) hujayralarida xromosomalar soni (diploid soni deb atalib, shartli ravishda 2p bilan belgilanadi), odatda, yetilgan jinsiy hujayralarinikiga (xromosomalarning sonining yarmi gaploid soni deb atalib, p bilan belgilanadi) nisbatan 2 marta koʻp boʻladi. Xromosomalarning diploid toʻplami urugʻlanish davrida ota-ona xromosomalarining qoʻshilishidan vujudga keladi. Biri ona, ikkinchisi esa ota organizmidan oʻtgan xromosomalar jufti gomologik hisoblanadi. Mazkur juftdagi gomologik xromosomalar morfologik jihatdan bir xil. Har bir tur uchun hujayradagi xromosomalar soni doimiy boʻlsada, baʼzan bundan chetlanishlar ham kuzatiladi. Masalan, gulli oʻsimliklar endospermasi hujayralaridagi xromosomalar toʻplami 3 hissa ortiq (triploidZp). Past yoki yuqori haroratlar taʼsirida xromosomalar kaltalashadi, ionlovchi radiatsiya va boshqalar taʼsirida esa qismlarga boʻlinib ketishi yoki toʻplamdan tushib qolishi mumkin. Ayrim xromosoma yoki uning biron qismining yoʻqolishi, koʻpincha, hujayrani halokatga olib keladi. K.ni qiyosiy oʻrganish oʻsimliklar sistematikasi (kariosistematika)da, shu jumladan, madaniy oʻsimliklarning kelib chiqishini oʻrganishda, seleksiyada keng qoʻllaniladi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Kariotip — bu hujayraning butun genetik materialini tashkil etuvchi xromosomalar to‘plamining ko‘rinishi va taqqoslanishidir. Kariotip tahlili orqali bir organizmning xromosomalari soni, ularning shakli, o‘lchami va tuzilishi aniqlanadi. Kariotip odatda metafaz fazasida bo‘lgan hujayralar mikroskop ostida kuzatiladi, chunki ushbu bosqichda xromosomalar eng ko‘rinadigan va tartibli holatda bo‘ladi.
Kariotipning asosiy xususiyatlari:
- Xromosomalar soni: Har bir organizmda aniqlangan xromosomalarning miqdori odatda o‘ziga xos bo‘ladi. Masalan, odamlarda 46 ta xromosoma (23 juft) bo‘ladi.
- Juftlikda bo‘lish: Xromosomalar odatda juft bo‘lib, har bir juftdan biri onadan, biri esa otadan keladi. Bu homolog xromosomalar deb ataladi.
- Jinsiy xromosomalar: Kariotip tarkibida jinsiy xromosomalar ham bo‘ladi, ular organizmning jinsini belgilaydi. Odamlarda XX qizlarda, XY esa o‘g‘il bolalarda.
- Struktura va shakl bo‘yicha farqlanish: Xromosomalarning markaziy qismini tashkil qiluvchi sentromer joylashuvi va xromosomalarning uzunligi ularning turkumlarga ajratilishiga yordam beradi.
Kariotipni tahlil qilishning ahamiyati:
- Genetik kasalliklarni aniqlash: Kariotip orqali xromosomalar sonidagi o‘zgarishlar (masalan, trisomiya yoki monosomiya) aniqlanib, genetik kasalliklar tashxisi qo‘yiladi (masalan, Downs sindromi, Turnera sindromi).
- Populyatsion va evolyutsion tadqiqotlar: Turli organizmlarning genetik xususiyatlarini o‘rganishda.
- Tibbiyotda reproduktiv va onkologik tekshiruvlar: Homiladorlikda genetik nuqsonlarni aniqlash uchun yoki saraton kasalliklarini o‘rganishda xromosomalarning o‘zgarishlari kuzatiladi.
Kariotip tayyorlash jarayoni:
- Hujayralarni olib o‘stirish: Odatiy ravishda qon yoki suyak iligi hujayralari o‘stiriladi.
- Xromosomalarni metafaz fazasida to‘xtatish: Kolyxin yoki boshqa vositalar yordamida.
- Hujayralarni bo‘lishdan to‘xtatib, hujayralarni sindirish va bo‘yoqlar bilan bo‘yash: G‘arq bo‘yoqlari yordamida xromosomalar ko‘rinishi yaxshilanishi uchun.
- Mikroskop yordamida ko‘rish va xromosomalar tartibida boshqarish: Olingan tasvirlar arraqalashtiriladi va tartibga solinadi.
Xulosa qilib aytganda, kariotip genetik tahlilning muhim vositasi bo‘lib, u orqali organizmning genetik materialining struktura va soniy jihatlari o‘rganiladi va genetik kasalliklar aniqlanadi.