Karatšai-balkaari keel

Qorachoy-bolqor tili - turkiy tillarning qipchoq guruxiga mansub til; asosan, Rossiya Federatsiyasining Qorachoy-Cherkasiya Respublikasi, shuningdek, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Turkiya, Suriya, AQShda yashovchi qorachoylarning hamda Rossiya Federatsiyasining Kabarda-Balkariya Respublikasi va unga qoʻshni hududlarda yashovchi bolqorlarning tili. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 235 ming (qora-choylar 150 ming, bolqorlar 85 ming) kishidan ortiq (20-asr oxirlari).

Q.-b.t., asosan, fonetik, qisman leksik-morfologik tafovutlarga ega boʻlgan 2 ta: "ch" lovchi - "j" lovchi (qorachoy) va "s" lovchi — "z" lovchi (bolqor yoki molqor) lahjalariga boʻlinadi. Mas, quchuk > kutsuk, bichaq > bitsaq (pichoq), juz > zuz (yuz), jil > zil (yil) va boshqa Q.-b.t.ning uziga xosligi sifatida yana baʼzan soʻz boshidagi "y" undoshining tushib qolishi (yaxshi > axshi, Yaxya — Axya), dona va tartib sonlar hosil qilishning alohida usuli (bir on — oʻn, eki on — yigirma yuch on — oʻttiz; bir jiyirma — yigirma, yeki jiyirma — qirq, yuch jiyirma — oltmish) kabilarni koʻrsa-tish mumkin. Leksikasida rus, osetin. adigey tillaridan oʻmashgan soʻzlar mavjud.

Oʻtgan asrning 20-yillarida "ch" lovchi lahja asosida adabiy Q.-b.t. shakllandi. Yozuvi 1924—26 yillarda arab grafikasi, 1926—37 yillarda lotin grafikasi, shundan keyin rus grafikasi asosida shakllantirilgan.

Adabiyot

Qorachoy-Bolqor tili — qorachoylar bilan bolqorlarning gaplashuvchi tili. Uning ikki dialekti bor, ularning ajralishi — qorachoylar /tʃ/ va /ʒ/, bolqorlar esa /ts/ va /z/ degan ikki tovushni qoʻllanadi. Turkiy tillarining qipchoq guruhiga kiradi. Asosan Rossiyaning Qorachoy-Cherkes va Kabardin-bolqor respublikalarida keng tus olgan. Shu ikki respublikada davlat tili boʻlib hisoblanadi. Rossiyada 303 ming kishi gaplashadi (2002-yilgi sanoq). Alifbosi 1920—24 yillarda arab alifbosi, 1924—36 yillarda lotin alifbosi, 1936-yildan buyon — kirill alifbosiga asoslangan.

Alifbosi

Hozirgi qorachoy-bolqor alifbosi

lotin alifbosi

Sonlar

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Karatšai-balkaari tili — bu turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lgan til bo‘lib, u asosan Rossiyaning Karatšai-Balkariya Respublikasi hududida so‘zlanadi. Karatšai va Balkaar tillari o‘rtasida yaqinlik bor, shuning uchun ba’zan ularni bitta til sifatida ham ko‘rib chiqishadi. Ushbu tilning asosiy xususiyatlari haqida quyida batafsil ma’lumot beraman.

Tarix va hudud

Karatšai-Balkaari tili janubiy Rossiyada, Kavkaz tog‘lari hududida so‘zlanadi. U Karatšai-Balkariya Respublikasi va unga tutash bo‘lgan joylarda keng tarqalgan. Til so‘zlashuvchilari ko‘pincha Karatšai va Balkaar qabilalariga mansub bo‘lib, ular turkiy etnik guruhlarga kiradi.

Til oilasi

Karatšai-balkaari tili turkiy tillarning qipchoq guruhiga kiradi. U boshqa turkiy tillar bilan — ayniqsa qoraqalpoq, qozon tatar, va boshqalar bilan yaqin aloqaga ega. Shu bilan birga, til o‘ziga xos dialekt va leksik xususiyatlarga ham ega.

Fonetikasi va grammatikasi

Karatšai-balkaari tilida undoshlar va unli tovushlarning o‘ziga xos tizimi mavjud. Tilning grammatikasi so‘z yasashda qo‘shimchalar (affikslar) orqali amalga oshiriladi. Ismlar holatlari, fe‘l zamonlari va shaxs qo‘shimchalari kabi elementlar aniq farqlanadi.

Yozuvi

An’anaviy ravishda Karatšai-balkaari tili kirill alifbosida yoziladi. Sovet davrida tilni rivojlantirish va birlik shakllantirish maqsadida kirill yozuvi keng joriy etildi. Hozirda ham rasmiy alifbo sifatida kirill harflari qo‘llaniladi.

Rivojlanishi va holati

Bugungi kunda Karatšai-balkaari tili Rossiya hududida mamlakatning davlat tili — rus tilining ta’siri ostidalashtirilgan holatda. Shunga qaramay, hududda tilni saqlab qolish va rivojlantirish bo‘yicha turli tashabbuslar mavjud. Maktablarda til o‘rgatish, matbuot va madaniy merosni asrash kabi ishlar amalga oshirilmoqda.

Madaniy ahamiyati

Karatšai-balkaari tili ushbu etnik guruhning madaniyati va an’analarini saqlab qolishda muhim rol o‘ynaydi. Til orqali xalqning og‘zaki adabiyoti, qo‘shiqlari, dostonlari va boshqa madaniy qadriyatlari avloddan-avlodga yetkaziladi.

Agar sizga Karatšai-balkaari tili haqida boshqa jihatlar, masalan, leksikasi, kelib chiqishi yoki grammatik qoidalari haqida batafsilroq ma’lumot kerak bo‘lsa, so‘rashingiz mumkin.