Karaiimin kieli

Qaraim tili — turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub til. Litvaning Vilnyus shahri atrofida, asosan, Trakay va Panevejis shahrilarida, Ukraina jan.idagi Lutsk va Galich shahrilari atrofida, Qrimda, qisman Polsha, Rossiya Federatsiyasi va boshqalar hududlarda tarqalgan.

Qaraim tili adabiy til sifatida shakllanmagan, hozirgi ogʻzaki soʻzlashuv tili esa qaraimlarning asosiy yashash joylariga mos tarzda nomlangan uch lahjaga: trakay (shim.), galich (jan.) va qrim lahjalariga ega. Ular oʻzaro fonetik va leksik jihatdan farqlanadi: trakay va qrim lahjalarida 8 ta, galich lahjasida esa 6 ta unli fonema bor; qrim va trakay lahjalarida soʻz boshida va oxirida "ch" qoʻllansa, galich lahjasida ayni oʻrinlarda "s" ishlatiladi (chach — sats "soch"); qrim va trakay lahjalarida soʻz oxiridagi "sh" galich lahjasida "s" talaffuz etiladi (bash — bas "bosh"). Qrim lahjasi qrimtatar tiliga yaqin boʻlsa, trakay va galich lahjalari sintaksisiga slavyan tillari kuchli taʼsir koʻrsatgan. Leksikasida koʻplab turkiy soʻzlar bilan bir qatorda rus, polyak, ukrain, belorus, litva, grek va italyan tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham uchraydi. Qaraimlar qadimiy yahudiy, lotin va rus alifbolaridan foydalanganlar. Litvadagi qaraimlar oʻz ogʻzaki ona tillari bilan bir qatorda, litva va rus adabiy tillaridan ham foydalanadilar.

Adabiyot

Qaraim tili (qirim dialekti — kʼaray tili, trakay dialekti — karaj tili — qaraim xalqining tili. Qaraim tili turkiy tillar ichidagi qipchoq guruhiga kiradi. Qaraim tilida Ukraina hududida bor yoʻgʻi 72 kishi gaplashadi..

Alifbosi

1920-30-yillardagi qaraim lotin alifbosi

Hozirgi kunda Litvalik qaraimlar lotin alifbosini, Qirimliklari esa kirill alifbosini foydalanishadi.

Qirimlik qaraimlarning kirill alifbosi

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Karaiimin tili haqida ma'lumot

Karaiimin tili (ba'zida Karay tili deb ham ataladi) – bu Karaiim xalqining ona tili bo‘lib, u turkiy tillar oilasining Qipchoq guruhiga mansub. Karaiimlar asosan Ukraina, Litva va Polshada yashaydilar, ularning ko‘pchiligi Krim yarimorolidan kelib chiqqan.

Tarixi va kelib chiqishi

Karaiim tili o‘zining ildizlarini qadimgi turkiy tillarga borib taqaladi. U Krim hududida XI-XVII asrlarda mavjud bo‘lgan karayimlar tomonidan rivojlantirilgan. Karaiimlar o‘zlarini yahudiy etnik guruhiga mansub deb hisoblashsa-da, ularning tilining ildizlari turkiy tillarga taalluqli.

Tili xususiyatlari

Til oilasi: Turkiy tillar.
Guruh: Qipchoq tili.
Fonologiya va morfologiya: Karaiim tilida ko‘plab qadimiy turkiy til xususiyatlari saqlanib qolgan, shuningdek, til musulmon turkiy tillari, rus va yahudiy tillaridan ham so‘zlar va grammatik elementlarni qabul qilgan.
Yozuvi: Asosan harflar lotin va kirill yozuvida yoziladi, ammo ko‘plab tarixiy matnlar ivrit alifbosida ham saqlangan.

Hozirgi holati

Karaiim tili bugungi kunda juda kam miqdordagi odamlar tomonidan so‘zlanadi va undan foydalanish kamaygan. Tilni saqlab qolish uchun ba’zi madaniy va ilmiy tashkilotlar faoliyat yuritmoqda. Karaiimlar o‘z tilini va madaniyatini tiklashga intilmoqda, lekin global til bosimi va assimilyatsiya tufayli til yo‘qolib ketish xavfi ostida.

Muhim ma'lumotlar

Karaiim tili litertaura va folklorda ham o‘rganilmoqda.
UNESCO tomonidan karaiim tili tahdid ostidagi tillar ro‘yxatiga kiritilgan.
Karaiimlar o‘z tarixiy va madaniy merosini saqlash uchun turli loyihalar amalga oshirmoqda.

Agar Karaiim tilining grammatika, lug‘at, yoki tarixi bo‘yicha yanada chuqurroq ma’lumot kerak bo‘lsa, iltimos, so‘rashingiz mumkin!