Kalimantan
Kalimantan (indonezcha: Kalimantan) yoki
Borneo (malaycha: Borneo) - Malay arxipelagidagi eng yirik orol, Katta Zond orollari tarkibida. Maydon 734 ming km (kattaligi jihatidan Yer yuzida Grenlandiyadan keyin 2-oʻrinda). Aholisi 10 mln.dan ziyod. Kalimantan hududining katta qismi Indoneziya tarkibida, shim. va shim.-gʻarbiy qismi Malayziya va Bruney davlatlari hududi.
Kalimantan sohilining katta qismi botqoqlashgan pasttekislik, qirgʻoq chizigʻi tekis. Markaziy qismi bal. 2000–3500 m li palaxsa togʻlardan iborat. Kalimantan shimolidagi Kinabalu togʻi (4101 m) — orolning eng baland joyi. Togʻlar, asosan, granit, gneys, kristalli slanetslardan iborat. Neft, gaz, toshkoʻmir, temir, marganets, xrom, mis va boshqalar ruda konlari bor. Iqlimi ekvatorial iqlim. Tekisliklarda temperatura 25—27°. Yillik yogʻin 2000–3500 mm. Daryo koʻp. Yirik daryolarining quyi qismida kema qatnaydi. Tuprogʻi podzollashgan laterit tuproq. Kalimantan hududining 75% i oʻrmon. Tekisliklar nam tropik oʻrmonlar (palma, bambuk, fikus), yon bagʻirlar dub va igna bargli oʻrmonlar, togʻ tepalari butazor va yaylovlardan iborat. Hayvonlardan fil, maymunlar, ayiq, karkidon bor. Qushlarning 600 ga yaqin turi yashaydi. Aholi kokos palmasi, sholi yetishtiradi. Baliq ovlanadi. Bir nechta milliy parklar mavjud. Yirik shaharlari — Pontianak, Banjarmasin, Samarinda, Kuching, Bandar-Seri-Begavan.
Kalimantanning tub joy aholisi turli qabilalardan tashkil topgan, ular koʻpincha dayaklar degan umumiy nom bilan ataladi. Kalimantan sohilidagi knyazliklar 13-asrdan Java hokimlariga karam boʻlgan. Yevropaliklar orolga 17-asrdan kela boshlagan.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Kalimantan haqida batafsil ma’lumot:
Kalimantan Indoneziya orolining eng yirik qismi bo‘lib, Borneo orolining taxminan 73 foizini egallaydi. Borneo - dunyodagi uchinchi yirik orol bo‘lib, uchta davlat – Indoneziya, Malayziya va Brunei tomonidan bo‘linadi. Kalimantan esa faqatgina Indoneziyaning hududida joylashgan.
Geografiya va hududiy tuzilma
Kalimantan Indoneziyaning eng katta oroli bo‘lib, taxminan 540 000 kvadrat kilometr maydonni egallaydi. U yirik o‘rmonlari, ko‘plab daryo va tog‘lar bilan mashhur. Orolning markaziy qismi tog‘li va balandliklar bilan qoplangan bo‘lib, dengiz sathidan 2000 metrgacha balandlikka ega tog‘lar mavjud. Kalimantan tropik iqlimga ega, bu yerda yil davomida issiq va namlik yuqori bo‘ladi.
Indoneziyada Kalimantan bir nechta viloyatlarga bo‘linadi:
- Janubiy Kalimantan (Kalimantan Selatan)
- Sharqiy Kalimantan (Kalimantan Timur)
- Shimoliy Kalimantan (Kalimantan Utara)
- Markaziy Kalimantan (Kalimantan Tengah)
- G‘arbiy Kalimantan (Kalimantan Barat)
Aholi va madaniyat
Kalimantan aholisining asosiy qismi Dayaklar deb ataladigan mahalliy qabilalaridan iborat bo‘lib, ular o‘zining boy madaniyati, urf-odatlari va an’anaviy hayot tarziga ega. Shuningdek, indoneziyalik javlar, moslem va xristian aholisi ham mavjud. Kalimantandagi ko‘plab qabilalar o‘rmon xo‘jaligi, baliqchilik va dehqonchilik bilan shug‘ullanadi.
Iqtisodiyot
Kalimantan Indoneziyaning tabiiy boyliklari, ayniqsa yog‘och, tog‘-kon resurslari va neft-gaz zaxiralari bilan mashhur. Palm yog‘i plantatsiyalari ham katta o‘rin tutadi, biroq ularning kengayishi o‘rmonlarning kesilishi va atrof-muhit buzilishiga olib kelmoqda. Shuningdek, Kalimantan Baliqchilik, yong‘oq, vaqti-vaqti bilan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqaradi.
Atrof-muhit va ekologiya
Kalimantan o‘rmolari dunyoning muhim tropik o‘rmonlaridan biri hisoblanadi. U yerda har xil noyob hayvonlar, jumladan orangutanlar, proboscis maymunlari va boshqa ko‘plab endemik turlar yashaydi. Biroq, o‘rmon kesish, qishloq xo‘jaligi uchun yer ajratish va minerallar qazib olish tufayli Kalimantandagi tabiat muhofazasi muhim muammo hisoblanadi.
Qiziqarli faktlar
- Kalimantan orolining eng uzun daryosi Kapuas daryosi bo‘lib, uzunligi taxminan 1 143 km.
- Orol ba’zi qismida xalqaro chegaralar bilan ajratilgan, shimolidagi qismlar Malayziya va Brunei davlatlariga tegishlidir.
- Kalimantan tropik o‘rmonlari va u yerda yashovchi hayvonot dunyosi uchun tadqiqotlar doimiy ravishda olib boriladi.
Umuman olganda, Kalimantan Indoneziyaning tabiiy resurslari va mahalliy madaniyati jihatdan juda boy va muhim hudud hisoblanadi. Shu bilan birga, ekologik muammolarni hal etish muhim vazifa bo‘lib qolmoqda.