Jome at-tavorix
"JOME at-TAVORIX" ("Tarixlar toʻplami") — tarixiy asar. Muallifi — Rashiduddin Fazlulloh 1302—10/11 yillarda fors tilida yozilgan.
Asar 3 qismdan iborat: 1-qism "Taʼrixi Gʻozoniy" deb atalib, Gʻozonxon farmoniga binoan bitilgan. Unda moʻgʻullar, Chingizxon va moʻgʻullar barpo qilgan davlatlar, xususan, Hulokuiylar davlati tarixi (1304-yilgacha) yoritilgan. 2- qism Oʻljoytuxon topshirigʻiga koʻra kashmirlik Kamalashri, xitoylik Li Dachji, fransiyalik bir monax va ikki fors olimi ishtirokida yaratilgan boʻlib, u Islom olamining moʻgʻullar istilosidan ilgarigi tarixi, qad. yahudiylar, franklar, Rim imperatorlari, Hindiston va Xitoy tarixi, shuningdek, Sharqiy Yevropa xalqlariga doyr maʼlumotlardan iborat. 3- qiyom esa Yetti iqlim geografiyasiga bagʻishlangan boʻlib, u bizgacha yetib kelmagan. Hofizi Abru bu asarga Shohrux farmoniga binoan "Zayli Jome at-tavorix" nomli ilova yozib, unda Eron tarixi bayonini 1371-yilgacha yetkazgan. "J. at-t."ning 16-asrda eski oʻzbek tiliga oʻgirilgan ikki nusxasi (Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti, Turkmaniston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti fondlarida) mavjud boʻlib, ulardan birining tarjimoni Muhammad Ali ibn Darvesh Ali Buxoriy, ikkinchisiniki Solur bobo ibn Qul Alidir. "J. att." fransuz (1836, 1911), chex (1941), rus (1858, 1868, 1888, 1968) va b. tillarga ham tarjima qilinib nashr etilgan.
Adabiyot
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Jome at-Tavorix — bu arab tarixshunosligi va tarixiy manbalar to‘plamida muhim o‘rin tutgan asar bo‘lib, nomi arab tilida «Jome‘ at-tavorix» (جامع التواريخ) deb ataladi. Bu atama ko‘plab tarixiy kitoblarda uchraydi, ammo eng mashhurlaridan biri Mirzo Bobur tomonidan yozilgan «Jome‘ at-tavorix» asaridir. Quyida bu asar haqida batafsil ma’lumot beraman:
Mirzo Boburning «Jome‘ at-tavorix»si
«Jome‘ at-tavorix» — bu Mirzo Bobur (1483–1530), Buyuk mo‘g‘ullar imperiyasining asoschisi, tarix, geografiya va o‘z hayoti haqidagi tarixiy asaridir. U o‘z zamonasidagi davlatlar va xalqlar tarixi, shuningdek o‘zining shaxsiy hayoti, urushlari, siyosiy voqealari haqida ma’lumotlarni yozib qoldirgan.
Asarning mazmuni:
- «Jome‘ at-tavorix»ning asosiy qismi Boburning shaxsiy kundaligi hisoblanadi, bu asar u qalamiga taalluqli.
- Asarda Markaziy Osiyo, Hindiston va Afg‘onistonning siyosiy va ijtimoiy holatlari, asli jang va siyosatga oid voqealar bayon qilinadi.
- Boburning otasi, bobosi va boshqa tarixiy shaxslar haqida ham ma’lumotlar mavjud.
- Bobur jahon tarixini ham keng qamrab olgan, u qadimgi qirolliklar, turli davlatlar va xalqlar tarixini yoritishda adabiy va tarixiy manbalar asosida yozgan.
Ahmiyati:
- Bu asar Buyuk mo‘g‘ullar tarixini o‘rganishda fundamental manba hisoblanadi.
- Tarixshunoslikda hodisalarning sabab va oqibat munosabatlarini tahlil etishga asos yaratadi.
- Shu bilan birga, Boburning adabiy uslubi va o‘z davrining madaniyati haqida ham ma’lumot beradi.
«Jome‘ at-tavorix»ning boshqa shakllari
Arab tilida «Jome‘ at-tavorix» yoki «Jam‘ al-tawarikh» nomli boshqa tarixiy asarlar ham mavjud, ulardan eng mashhuri Rashididdin Fazlulloh tomonidan yozilgan «Jam‘ al-tawarikh» hisoblanadi. Bu asar XIV asrda Ilkhanlar sulolasi davrida yaratilgan bo‘lib, dunyoning turli xalqlari va davlatlari tarixini keng qamrab olgan.
Agar aynan qaysi «Jome‘ at-tavorix» haqida ma’lumot kerakligini bildirishingiz mumkin bo‘lsa, yanada aniqroq va kengroq ma’lumot berishim mumkin.