Jerusalén
Quddus , ' (arabcha: القُدس al-Quds, osuriylarning mix yozuvlarida Ursalimmu; qadimgi Misr yozuvlarida Shalam, Oʻrta Osiyoda Quddusi Sharif nomi bilan maʼlum) — falastin shahari. Oʻlik dengizning gʻarbidagi chala choʻlli yassitogʻlikda joylashgan. Aholisi 692,3 ming kishi (2003). Transport yoʻllari chorrahasi. Sanoat, savdo-transport va madaniyat markazi. Toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, metallsozlik, farmatsevtika, poligrafiya, radiotexnika sanoati korxonalari mavjud. Olmosga ishlov beriladi. Hunarmandchilik rivojtangan. Quddus — musulmon, yahudiy va xristianlarda "muqaddas shahar" hisoblanadi.
Quddus haqidagi dastlabki maʼlumotlar miloddan avvalgi 2-ming yillikning oʻrtalariga toʻgʻri keladi. Dastlab Rushalimum (Shalim xudosi shahri), yozma manbalarda miloddan avvalgi 15-asrdan Urushalaim nomi bilan tilga olingan. Iyerushalaim qad. yahudiylar tilida "tinchlik shahri", arabcha alQuds — "muqaddas" shahar maʼnolarini anglatgan. Shahar qad. va oʻrta asrlarda turli davlatlar (Yahudiylar podsholigi, Rim imperiyasi, Vizantiya, Arab xalifaligi, usmonli turk saltanati) tarkibida boʻlgan.
1920—47-yillarda Falastin hududidagi inglizlar mandatining maʼmuriy markazi. 1947-yil 29-noyabrdagi BMT qaroriga muvofiq mustaqil maʼmuriy birlik qilib ajratilgan. 1948—49 yillardagi arab-isroil urushi natijasida Isroil (gʻarbiy qismi) bilan Iordaniya (sharqiy qismi) oʻrtasida ikkiga boʻlindi. 1950-yilda Quddusning gʻarbiy qismini Isroil hukumati BMT qaroriga xilof ravishda mamlakat poytaxti deb eʼlon qildi. 1967-yilda zolim Isroil vahshiylarcha Quddusning sharqiy qismini ham bosib oldi va 1980-yil 30-iyulda Quddusni "abadiy va boʻlinmas poytaxt" deb eʼlon etdi. BMT'ning (1967 — 71) qarorlariga muvofiq Quddus boʻyicha barcha anneksiyalar bekor qilingan.
Shahar 2 qism: eski shahar va yangi shahardan iborat. Eski shahar 16-asrda qalʼa devori bilan oʻralgan. Musulmon, yahudiy va xristianlar dahalari ajralib turadi. Meʼmoriy yodgorliklardan ellinizm va rim davri hamda arab madaniyati yodgorliklaridan Qubbat as-Sahro, alAqso masjidlari va cherkovlar, qalʼalar saqlangan. 19-asrning 2-yarmidan qurila boshlagan yangi shaharda zamonaviy binolar, universitet majmuasi, tibbiyot markazi, milliy muzey, yahudiy universiteti (1918) va boshqa bor.
Manbalar
Havolalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Jerusalén shahar haqida uzundan-uzoq ma'lumot:
Jerusalén — qadimiy shaharlardan biri bo‘lib, bugungi kunda Isroil davlatining poytaxti hisoblanadi. Bu shahar o‘zining tarixiy, diniy va madaniy ahamiyati bilan butun dunyoda mashhur. Jerusalén Yaqin Sharq mintaqasida, Iordan vodiysi yaqinida joylashgan. Uning ahamiyati ming yillar davomida o‘zgarib turibdi, lekin u har doim diniy markaz sifatida qabilik kelgan.
Tarixiy ma’lumotlar:
Jerusalénning tarixi miloddan avvalgi 3000-yillarga borib taqaladi. Dastlabki vaqtlarida u Kana’on xalqlari tomonidan boshqarilgan. So‘ngra miloddan avvalgi 10-asrda Dovud va Sulaymon podshohlari davrida Isroil davlatining markaziy shahri bo‘lib qoldi. Bu davrda Shayx Masjidi va boshqa muhim binolar barpo etilgan.
Miloddan avvalgi bir necha asrlarda bu hududda ko‘plab imperiyalar – Rim, Vizantiya, Arab xalifaliklari, Salibchilar, Usmonli imperiyasi kabi turli davlatlar hukmronlik qilgan. 20-asr boshidan boshlab 1917-yilda Britaniya Mandati ostida bo‘lib, 1948-yilda Isroil davlati tashkil topgach, sovet ittifoqi va arab davlatlari bilan mojaro yuzaga kelgan.
Diniy ahamiyati:
Jerusalén uchta yirik din uchun muqaddas bo‘lgan shahar sifatida tanilgan:
- Yahudiylik uchun: Bu erda Shayx Masjidi oldingi taqdiriy joylari va Moviy masjid joylashgan joyda Temirxon namunasi qadimiy joylar mavjud. Yahudiylar uchun eng muqaddas joy bu Masoret Tore (Masoret Birlashmalari) saqlanadigan joydir.
- Xristianlik uchun: Bu yerda Injil voqealariga tegishli joylar, xususan, Iso Masihning hayoti va o‘limiga bog‘liq joylar bor. Masalan, Quddus markazida joylashgan Muqaddas Kukurgon (Muqaddas G’ishtli cherkov).
- Islom uchun: Bu shahar musulmonlar tomonidan ham muqaddas sanaladi, u erda Oq Masjid (Dome of the Rock) va Al-Aqsa masjidi joylashgan.
Madaniy va turizm:
Jerusalén o‘zining noyob arxitekturasi, qadimiy obidalari, muzeylari va diniy jozibasi bilan har yili minglab sayyohlarni jalb qiladi. Shaharning eski qismi devor bilan o‘ralgan bo‘lib, to‘rtta yirik qismga bo‘lingan: yahudiylar, musulmonlar, xristianlar va armiyanlar kvartallari. Bu eski qism UNESCOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.
Zamonaviy ahvoli:
Bugungi kunda Jerusalén Isroil davlati tomonidan boshqariladi. Biroq, bu hududning hakmiyati bilan bog‘liq siyosiy ziddiyatlar hali ham davom etmoqda, ayniqsa falastinliklar va yahudiylar o‘rtasidagi mojarolar sababli. Shaharda ko‘plab xalqlar va turli din vakillari tinchlik yo‘lida harakat qilishmoqda.
Xulosa:
Jerusalén nafaqat tarixiy, balki diniy va siyosiy ahamiyatga ega shahar bo‘lib, unga dunyoning turli burchaklaridan odamlar kelib, o‘ziga xos merosni his qilishadi. Uning qadimiy ko‘chalari, muqaddas joylari va siyosiy tarixi yillar davomida insoniyat madaniyatining eng qimmatli qismlaridan biri bo‘lib kelmoqda.
Agar xohlasangiz, Jerusalénning boshqa jihatlari yoki yirik iqtiboslari haqida ham ma’lumot berishim mumkin.