Javdar
Javdar , qora bugʻdoy (Secale) — gʻalladoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, don ekini. 13 turidan 11 tasi yovvoyi boʻlib, Kichik va Oʻrta Osiyoda, Eron, Afgʻoniston, Zakavkazye, Janubiy Afrikada oʻsadi, qolgan 2 turidan biri — dalalarda begona oʻt tariqasida uchraydi (S. segetale), biri asosan Shimoliy yarim shar mamlakatlarida yetishtiriladigan madaniy yoki ekiladigan J. (S. cereale) dir. J.ning vatani Kavkaz, Kichik va Oʻrta Osiyoning togʻ oldi mintaqalari. Kuzgi va bahorgi shakllari bor, asosan kuzgisi ekiladi. Jahon boʻyicha ekin maydoni 9,9 mln.ga oʻrtacha hosildorlik 20,3 s/ga, yalpi hosili 20,1 mln. t (1999). Asosan Yevropa mamlakatlarida koʻp ekiladi (Polshada — 2,2, Rossiyada 3,5, Ukrainada 0,6 mln.ga). Oʻzbekistonda J. kam ekiladi (8 ming ga, 1999).
J. ildiz tizimi popuk ildiz, baquvvat, yerga asosan 120 sm (ayrim ildizlari 2 m) gacha kirib boradi. Poyasi poxol, 5—6 boʻgʻimdan iborat, boʻyi 60 sm dan 2—2,5 m gacha. Bitta oʻsimlikda 4—8 ta poya boʻladi. Bargi barg qini va xanjarsimon uchli barg plastinkasidan iborat: toʻpguli — boshoq, gullari ikki jinsli, mevasi don, yalangʻoch, choʻzinchoq, asosan kulrang. J. chetdan changlanadigan oʻsimlik. J. dan oziq-ovqat, yem-xashak va texnika maqsadlarida foydalaniladi. Javdar non (bugʻdoy non bilan birgalikda) eng muhim oziq-ovqat mahsulotidir. Yormasi va koʻk massasi, uni chorva mollari uchun qimmatli ozuqa; donidan aralash ozuqa, spirt va kraxmal, patoka ishlab chiqariladi, somonidan qogʻoz, sellyuloza, lignin va boshqa olinadi, shuningdek, mollarga yediriladi va toʻshama oʻrnida foydalaniladi. Kuzgi J.ning faol vegetatsiya davri (120—150 sutka) ikkiga boʻlinadi: vegetativ organlari rivojlanib boradigan kuzgi davr (40—50 sutka) va generativ organlari shakllanadigan va oʻsimlik hosil beradigan bahorgiyozgi davr (75—100 sutka). Urugʻi 1—2° issiqda unib chiqadi, maysalari sovuqqa chidamli. J. aprel ning oxiri — mayning boshlarida boshoq chiqaradi, iyun oyida pishadi. Sugʻoriladigan mintaqalarda kuzgi J.ni makkajoʻxori, gʻoʻza, kartoshka va boshqa dala ekinlaridan boʻshagan unumdor yerlarga ekish tavsiya etiladi. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda, asosan, kuzda 4—6 sm chuqurlikda ekiladi (gektariga 2—2,5 s urugʻ sarflanadi). Sugʻoriladigan yerlarda hosildorligi 20—50 s/ga, bahorikor yerlarda 10—20 s/ga boradi. Baʼzi joylarda J.ni oraliq ekin tariqasida koʻkatini mollarga berish uchun ham ekiladi.
Navlari. J.ning Vyatka, Kozon, Duragay 2, Vaxsh 116 (bahori) va boshqa ekiladi.
Zararkunandalari: shved pashshasi, gessen pashshasi, kuzgi pashshalar, xasva va boshqa
Kasalliklari: ildiz chirish, qorakuya, qorakoʻsov va boshqa
Adabiyot
Qoʻziboy Dushamov.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Javdar — bu yillik donli o‘simlik bo‘lib, Poaceae (po‘kaklilar) oilasiga mansub. U asosan issiq va salqin iqlimli hududlarda yetishtiriladi va ko‘p miqdorda insonlar uchun oziq-ovqat va oziq-ovqat sanoatida muhim o‘rin tutadi.
Tavsifi
Javdar o‘rtacha 60-150 sm balandlikka yetishi mumkin bo‘lgan o‘t o‘simligi. Barglari ingichka, uzun va silliq bo‘lib, ildiz tizimi yaxshi rivojlangan. Javdarning urug‘lari kichik, uzunchoq va quyuq jigar rangga ega.
Yetishtirish shartlari
Javdar salqin iqlimni yaxshi ko‘radi va mo‘l-ko‘l namlikda o‘sadi. U kam tuproq unumdorligi va past haroratga nisbatan chidamlidir, shuning uchun ba’zan kam hosil beruvchi yoki qishda o‘lug‘ qalin qor ostida qoladigan hududlarda ham yetishtiriladi. Tuproqdan ham ko‘p talab qilmaydi, lekin yaxshi drenajlangan, hafsiz tuproqlarda yaxshi hosil beradi.
Foydalanilishi
Javdar asosan non yetishtirish uchun ishlatiladi. U non mahsulotlariga o‘ziga xos ta’m va qattiqlik beradi. Shuningdek, sepilgan javdar ko‘kalamzorlarda o‘g‘it sifatida va hayvonlar uchun ozuqa ham sifatida foydalaniladi. Ba’zi mamlakatlarda javdardan pivo ishlab chiqarishda ham foydalanishadi.
Ozuqaviy qiymati
Javdar doni oqsil, uglevod va tolaga boy bo‘lib, unda B vitaminlari, ayniqsa B1 (tiamin), B3 (niatsin) va folat kabi vitaminlar mavjud. Javdar noni odatda boshqa don mahsulotlariga nisbatan tolaga ko‘p ega, shuning uchun u hazm qilishni yaxshilashga yordam beradi.
Tarixi va tarqalishi
Javdar asosan Yevropa, Shimoliy Afrika va Rossiyaning shimoliy qismlarida ko‘p yetishtiriladi. U qadimda tabiatda o‘rmonva bo‘ynidagi salqin yerlarda o‘suvchi o‘simlik sifatida rivojlangan. Keyinchalik insonlar tomonidan cho‘llarda va sovuq iqlimli hududlarda ekinish uchun parvarish qilingan.
Javdar va qishloq xo‘jaligida ahamiyati
Javdar kam resurs talab qilishi, qattiqligi va sovuqqa chidamliligi bois, qishloq xo‘jaligida muhim o‘rin tutadi. Sovuq iqlimda bug‘doy va boshqa donlardan ko‘ra yaxshiroq hosil beradi. Bundan tashqari, tuproqni boyitishda, eroziya oldini olishda ham javdar ekilishi foydali hisoblanadi.
Umuman olganda, javdar — ko‘p qirralik va qiyin sharoitlarga moslasha oladigan don o‘simligi bo‘lib, u inson ovqatlanishining muhim qismi va qishloq xo‘jaligi rivojida katta ahamiyatga ega.