Isroil–Falastin urushi

Isroil–Falastin mojarosi – Levantda hozirgi kungacha davom etib kelayotgan mojaro. XX asrning oʻrtasida boshlangan ushbu mojaro dunyodagi eng uzoq davom etib kelayotgan mojarolardan biridir. Isroil–Falastin tinchlik jarayoni doirasida mojaroga hamda keng koʻlamli Arab-Isroil mojarosiga yechim topish uchun koʻplab chora koʻrilgan. Falastinda yahudiylar uchun vatan barpo etishga ommaviy chaqiriqlar, jumladan, 1897-yilda sodir boʻlgan Birinchi sionizm kongressi hamda 1917-yilda eʼlon qilingan Balfour deklaratsiyasi hududga yahudiylar immigratsiyasi fonida ilk ziddiyatlarni keltirib chiqargan. Ikkinchi jahon urushidan keyin Falastinda Britaniya mandati yuridik hujjatida „Falastinda yahudiy xalqi uchun milliy vatan yaratish“ majburiyati belgilangan. Tangliklar ortidan yahudiylar va arablar oʻrtasida ochiq mojaro boshlangan. 1947-yilgi Falastinni boʻlish boʻyicha BMT rejasi amalga oshmagan va 1947–1949-yilgi Falastin urushiga turtki boʻlgan. Hozirgi kundagi status quo Isroil 1967-yilda sodir boʻlgan Olti kunlik urushda Falastin hududlari oʻlaroq maʼlum boʻlgan Iordan daryosining gʻarbiy sohili (Gʻarbiy Sohil) hamda Gʻazo sektori hududlarini harbiy okkupatsiya qilganidan keyin yuzaga kelgan.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Isroil–Falastin urushi – bu uzoq davom etgan va murakkab ziddiyat bo‘lib, Isroil davlati bilan Falastin xalqi o‘rtasida vujudga kelgan mojarolarni ifodalaydi. Ushbu urush yoki nizolar ko‘plab bosqichlarga bo‘lingan va asosan Sharqiy Yaqin Sharq hududidagi siyosiy, diniy, milliy hamda hududiy muammolar asosida yuzaga kelgan.

Tarixiy kontekst

Isroil va Falastin ziddiyati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida, yahudiylar va arablar o‘rtasida o‘lka ustidan nazorat uchun kurash boshlanib ketganidan keyin paydo bo‘lgan. 1917-yilda Buyuk Britaniyaning Balfur deklaratsiyasi yahudiylarning Falastinda milliy uy joyiga ega bo‘lishini qo‘llab-quvvatlagani, bu esa falastinliklar orasida norozilik va qarama-qarshilikni kuchaytirdi.

Isroil davlati tashkil topishi va dastlabki urushlar

1948-yilda Isroil davlati mustaqilligini e’lon qilgandan so‘ng, arab davlatlari va falastinliklar uni tan olishmay, Isroilga qarshi urush boshladilar (Arab-Isroil 1948-yil urushi). Bu urush natijasida minglab falastinliklar o‘z uy-joylaridan qochishga majbur bo‘ldi (Nakba – "falokat" deb ataladi). Urush Isroilning g‘alabasi bilan tugadi, biroq ziddiyatlar to‘xtamadi.

Keyingi mojarolar va urushlar

Keyingi yillarda bir nechta yirik urushlar sodir bo‘ldi, jumladan:

1956-yil Suez urushi
1967-yil olti kunlik urush, unda Isroil G‘’azo, Iroq, G‘arbiy Sohil va Golan tepaliklarini egalladi
1973-yil Yom Kippur urushi
Shuningdek, intifada deb ataladigan falastinliklarning yirik norozilik harakatlari (1987-1993 va 2000-2005 yillar)

Muammolar va yechim izlanishlari

Asosiy muammolar – hududlar ustidagi nazorat, falastinliklarning mustaqil davlat qurish huquqi, sharqiy Quddusning maqomi, ko‘chirishlar va qochqinlar masalasi. 1990-yillarda Oslo bitimlari shartida tinchlik jarayoni boshlandi, biroq u to‘liq amalga oshmadi va ko‘plab to‘qnashuvlar davom etdi.

Hozirgi ahvol

Bugungi kunda ham Isroil va Falastin o‘rtasidagi nizolar davom etmoqda. Yangi urushlar, raketa hujumlari va qurolli qarama-qarshiliklar vaqti-vaqti bilan yuz beradi. Diplomatik sa’y-harakatlar mojaroni hal qilishga qaratilgan bo‘lsa-da, murakkab siyosiy va mintaqaviy omillar sabab tinchlikka erishish qiyin bo‘lmoqda.

Xulosa

Isroil-Falastin ziddiyati nafaqat hududiy, balki diniy va milliy identifikatsiya masalasidir. Bu mojaroning tamomila yechilishi yanada kengroq siyosiy islohotlar, xalqaro hamkorlik va ikki tomonlama tushunishni talab qiladi. Ushbu nizolar mintaqaning barqarorligi va global siyosat uchun muhim ahamiyatga ega.