Islom arxitekturasi

Islom meʼmorchiligi islom bilan bogʻliq binolarning meʼmoriy uslublarini oʻz ichiga oladi. U islomning ilk tarixidan to hozirgi kungacha dunyoviy va diniy uslublarni qamrab oladi. Islom olami tarixiy jihatdan Gʻarbiy Afrika va Yevropadan Sharqiy Osiyogacha boʻlgan keng geografik hududni oʻz ichiga oladi. Bu mintaqalarning barchasida islom meʼmorchiligi uslublarida maʼlum umumiyliklar mavjud, ammo vaqt oʻtishi bilan turli mintaqalar mahalliy materiallar va uslublar, mahalliy sulolalar va turli mintaqaviy badiiy ishlab chiqarish markazlari va baʼzan turli diniy mansubliklarga koʻra oʻz uslublarini ishlab chiqqan.

Ilk islom meʼmorchiligi Rim, Vizantiya, Eron va Mesopotamiya meʼmorchiligi va VII—VIII asrlarda ilk musulmon istilolari bosib olgan boshqa barcha yerlarning taʼsiri ostida boʻlgan. Sharqda, islom Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoga tarqalib ketganligi sababli, Xitoy va Hindiston meʼmorchiligi ham taʼsir koʻrsatdi. Keyinchalik u binolar shaklida va yuzalarni islom xattotligi, islimiy va geometrik naqshlar bilan bezashda oʻziga xos xususiyatlarni rivojlantirdi. Minoralar, muqarnaslar, multifoil kamarlar kabi yangi meʼmoriy elementlar ixtiro qilindi. Islom arxitekturasida keng tarqalgan yoki muhim binolar turlariga masjidlar, madrasalar, qabrlar, saroylar, saroylar, soʻfiylar hospislari (masalan, xonaqohlar), favvoralar va favvoralar, tijorat binolari (masalan, karvonsaroylar va bozorlar) va harbiy istehkomlar kiradi.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Islom arxitekturasi — Islom dinining madaniy va san'at sohasidagi yuksak ifodalaridan biri bo‘lib, u ming yillik tarix davomida rivojlanib, turli hududlarda o‘ziga xos uslublar va dizaynlar hosil qilgan. Islom arxitekturasi asosan diniy obidalarga — masjidlar, madrasalar (Islom ta’lim dargohlari), maqbaralar, madrasa va karvonsaroylarga qaratilgan bo‘lsa-da, ba’zan jome’ (katta masjidlar), saroylar, bog‘lar va shaharsozlik elementlarini ham o‘z ichiga oladi.

Islom arxitekturasining asosiy xususiyatlari:

Geometrik naqshlar va arabeskalar
Islom arxitekturasida inson va hayvon tasvirlaridan kam foydalaniladi, buning o‘rniga murakkab geometrik naqshlar, o‘simlik motivalari va arabeskalar keng qo‘llaniladi. Ushbu elementlar nafaqat bezak sifatida, balki ramziy ma’noga ham ega bo‘lib, ular abadiylik va butunlikni ifodalaydi.
Kaligrafiya
Qur’on oyatlarining chiroyli yozuvi — arabiy kaligrafiya — ko‘plab binolarning devorlarida, gumbazlarida va minora ustida bezak sifatida ishlatiladi. Bu nafaqat diniy matnlarni yetkazish vositasi, balki san’atning yuksak shaklidir.
Gumbazlar va minora
Islom arxitekturasi ko‘pincha ulkan gumbazlar bilan ajralib turadi. Gumbaz masjid binosining ustki qismida joylashib, uning ichki makonini kengroq va obodroq ko‘rsatadi. Minora esa masjid yonida joylashib, muezzinlarga azon aytish uchun xizmat qiladi.
Suv elementlari
Suv havzalari, fontanlar va hovuzlar islom me’morchiligida muhim o‘rin tutadi. Ular nafaqat tashqi bezak bo‘lib xizmat qiladi, balki poklik va tinchlik ramzi sifatida qabul qilinadi.
Mahalliy uslublar bilan uyg‘unlashish
Islom arxitekturasi keng hududlarga tarqalib, har bir mintaqada mahalliy madaniyat va me’moriy an’analar bilan uyg‘unlashgan. Masalan, Mo‘g‘uliston, Fors, Eron, Andijon, Misr va Ispaniyadagi islom arxitekturasi o‘ziga xos jihatlari bilan farq qiladi.

Mashhur Islom arxitektura namunalari:

Samarqanddagi Registon
Markaziy O‘zbekistondagi ushbu yodgorlik Islom me’morchiligining durdonalaridan hisoblanadi. U yerda madrasalar va gumbazlar noyob mozaika va fayans bezaklari bilan bezatilgan.
Imom Masjidi (Isfahon, Eron)
Gumbazlari va ko‘plab minoralari bilan mashhur bo‘lib, Eron uslubidagi naqshlar va kaligrafiya namunalarini o‘zida jamlagan.
Alhambra qal’asi (G‘arbiy Ispaniya)
Islom arxitekturasining yashirin go‘zalliklaridan biri bo‘lib, murakkab donolik va bezaklarga ega saroy majmuasi sanaladi.

Umuman olganda, Islom arxitekturasi diniy e’tiqodlarni ifodalash bilan birga, san’at va me’morchilikning o‘ziga xos tili sifatida xalq madaniyati va tarixiy merosida chuqur iz qoldirgan. Bu arxitektura turli davrlar va mintaqalarda o‘zining nanan mukammal ko‘rinishini topgan va bugungi kunda ham o‘rganilishi hamda qadrlanishi davom etmoqda.