Irsiyatning xromosoma nazariyasi
Irsiyatning xromosoma nazariyasi — irsiy omillarning xujayra xromosomalarida joylashishi haqidagi taʼlimot. Bu taʼlimotga koʻra, organizm belgi va xususiyatlarining nasldan naslga oʻtishi xromosomalar bilan bogʻliq. Irsiyatning xromosoma nazariyasini dastlab nemis sitolog olimi T. Boveri (1902—1907) va amerikalik olim U. Setton (1902—1903) asoslab bergan. Keyinchalik 20-asr boshlarida bu nazariya amerikalik genetik T. X. Morgan va uning xodimlari tomonidan batafsil ishlab chiqilgan. Hayvonlar jinsini aniqlashning genetik mexanizmini oʻrganish orqali jinsning jinsiy xromosomalarning naslda taqsimlanishi bilan bogʻliqligining aniqlanishi irsiyatning xromosoma nazariyasini isbotladi. Amerika genetigi K. Brijes (1913) tomonidan urgʻochi drofozilada meyoz jarayonida xromosomalarning ajralib ketmasligining kashf etilishi va jinsiy xromosomalar taqsimlanishining buzilishi birikkan irsiy belgilarning oʻzgarishi bilan bogʻliqligining aniqlanishi irsiyatning xromosoma nazariyasini uzil-kesil tasdikladi.
Irsiyatning xromosoma nazariyasi rivojlana borishi tufayli bitta xromosomada joylashgan genlar bitta birikish guruhini hosil qilishi va birgalikda irsiylanishi; birikish guruxlari soni har qaysi tur uchun doimiy boʻlib, xromosomalarning gaploid soniga teng boʻlishi; genlarning birikishi bilan bogʻliqbelgilar ham birgalikda irsiylanishi aniqlandi. Mitoz jarayonida xromosomalarning chalkashuvi (krossingo-ver) genetik materialning xromosomalar oʻrtasida qayta taqsimlanishiga (qarang Rekombinatsiya), binobarin belgilarning birikkan holda irsiylanishining buzilishiga olib kelishi mumkin. T. Morgan va b. genetik olimlarning drozofilada genlarning birikishi va krossingoverni bataf-sil oʻrganishi xromosomalarning genetik haritasini tuzib chikish uchun asos boʻldi. Keyinchalik genlarning murakkab tuzilganligi va belgilarning irsiylanishida nuklein kislotalar ahamiyati ochib beriladi.
Genlar joylashishi effekti (genlarning namoyon boʻlishi ularning xromosomalarda joylashishiga boglikligi)ning kashf etilishi genetik material diskretli va izchilligining umumiyligi toʻgʻrisidagi genetikaning eng muhim prinsiplaridan birining shakllanishiga imkon beradi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Irsiyatning xromosoma nazariyasi – bu genlar va irsiyat mexanizmlarini tushuntirishga qaratilgan nazariya bo‘lib, u xromosomalar orqali nasldan-naslga o‘tadigan irsiy ma'lumotlarning qanday uzatilishini izohlaydi. Ushbu nazariya genlarning organizmning hujayralarida xromosomalar ichida joylashganligini va ularning xususiyatlari organizmning irsiy belgilari uchun javobgar ekanligini ko‘rsatadi.
Irsiyatning xromosoma nazariyasining asosiy tamoyillari:
-
Xromosomalar va genlar:
- Irsiy ma'lumot organizm hujayralaridagi xromosomalar ichida joylashgan.
- Har bir xromosoma ustida ko‘plab genlar mavjud bo‘lib, har bir gen ma'lum bir irsiy belgi yoki xususiyatni belgilaydi.
-
Genlarning joylashuvi:
- Genlar xromosomalarda chiziqli ravishda joylashgan.
- Bu genlar har doim aynan shu xromosoma yoki xromosomaning aynan shu joyida (lokusda) joylashadi.
-
Irsiylikning haploid va diploid holati:
- Organizm hujayralari diploid bo‘lib, ya'ni har bir xromosomadan ikkita nusxasi mavjud (bir ota-onadan).
- Haploid hujayralarda esa har bir xromosomadan faqat bitta nusxasi bo‘ladi (masalan, gametalar).
-
Xromosomalar qismalarga bo‘linishi va irsiylik:
- Meiosis jarayonida xromosomalar o‘zaro chiziqli tarzda bo‘linadi va nasllarga genetik ma'lumot uzatiladi.
- Bu nasldan-naslga xromosoma orqali genlarning o‘tishini ta'minlaydi.
-
Genlarning rekombinatsiyasi (charmalanishi):
- Meiosis vaqtida xromosomalar orasida genlar o‘rnini almashib, yangi genetik kombinatsiyalar hosil bo‘ladi.
- Bu irsiy tanlanish va genetik xilma-xillikni yaratishda muhim rol o‘ynaydi.
Tarixiy aspekt:
- 1902-yilda Tomas H. Morgan xromosoma nazariyasini ilgari surdi. U ayniqsa meya chirrinchasida boshqa eksperimentlar orqali genlarning xromosomalarda joylashganligini aniq isbotladi.
- Morgan va uning shogirdlari genlarning xromosomalar ichida chiziqli formatda joylashganligini va ularning xromosoma bo‘linish jarayoni bilan bog‘liq ekanligini ko‘rsatdilar.
Nazariyaning ahamiyati:
- Irsiy kasalliklar qanday nasldan-naslga o‘tishini tushunishga yordam beradi.
- Genetik tadqiqotlar, biotexnologiya, molekulyar biologiya va tibbiyotda ilg‘or amaliyotlar asosini tashkil etadi.
- Organizmlarning irsiy xususiyatlarini o‘rganish va ularni genetik jihatdan boshqarishda katta ahamiyatga ega.
Xulosa:
Irsiyatning xromosoma nazariyasi genlarning xromosomalar orqali bir avloddan boshqasiga o‘tishini tushuntiradi va irsiylik jarayonining asosiy mexanizmini ochib beradi. Ushbu nazariya genetik fenomennarni o‘rganish va irsiy kasalliklarni aniqlashda zamonaviy biologiyaning poydevorini yaratdi.