IQTISODIY QONUNLAR

IQTISODIY QONUNLAR – kishilik jamiyatining hamma bosqichlarida moddiy ne’matlarni ishlab chiqarish, taqsimlash, ayirboshlash va iste’mol munosabatlarini boshqarib turuvchi ob’yektiv qonunlar. Kishilik jamiyati va ishlab chiqarish munosabatlari vujudga kelishi bilan amal qila boshlaydi. Iqtisodiy qonunlar ishlab chiqarish munosabatlari tizimidagi muhim, barqaror, ichki, mohiyatli, zaruriy, muntazam takrorlanuvchi aloqadorliklar, bog’lanishlarni ifodalaydi. Iqtisodiy qonunlar doimo bir-biri bilan bog’liq, biri ikkinchisini taqozo qilgan holda amal qiladi, ma’lum shart-sharoitlar yo’qolgach, Iqtisodiy qonunlar ham o’z kuchini yo’qotadi. Iqtisodiy qonunlarning ta’sir doirasi va xarakteri jamiyat taraqqiyotining ob’yektiv shart-sharoitlariga, ishlab chiqarish vositalariga nisbatan bo’lgan munosabat shakllariga, ijtimoiy mehnatni tashkil qilish va uning natijalarini taqsimlash usullariga bog’liq. Iqtisodiy qonunlar ob’yektiv xarakterga ega. Amal qilish davrining davomiyligiga qarab Iqtisodiy qonunlar 3 guruhga ajratiladi: Umumiy Iqtisodiy qonunlar — kishilik jamiyati rivojlanishining barcha bosqichlarida amal qiladigan qonunlar. Masalan, vaqtni tejash qonuni, ehtiyojlarning o’sib borish qonuni, ijtimoiy mehnat taqsimoti qonuni va boshqalar. Xususiy Iqtisodiy qonunlar — insoniyat jamiyati taraqqiyotining ma’lum bosqichlarida, muayyan ijtimoiy- iqtisodiy tizim doirasida amal qiladigan qonunlar. Masalan, talab qonuni, taklif qonuni, qiymat qonuni — tovar- pul munosabatlari mavjud bo’lgan davrlarda amal qiladi. Maxsus Iqtisodiy qonunlar — alohida olingan iqtisodiy tizim sharoitida amal qiladigan qonunlar. Masalan, qo’shimcha qiymat qonuni. Iqtisodiy qonunlar tabiat qonunlaridan farq qiladi. Ularning farqi shundaki, tabiat qonunlari doimiydir, Iqtisodiy qonunlar esa ijtimoiy hayot qonunlari bo’lib, tarixiydir va o’zgaruvchandir, chunki Iqtisodiy qonunlar kishilarning o’z ehtiyojlari va manfaatlari yo’lidagi faoliyati bilan bog’liq bo’lib, kishilik jamiyati mavjud bo’lganda paydo bo’ladi va amal qiladi. Iqtisodiy qonunlarni ilmiy asosda bilish, ulardan jamiyat manfaatlari yo’lida foydalanish mumkin. Iqtisodiyot nazariyasi fanining asosiy vazifasi Iqtisodiy qonunlarni bilish va uning mazmunini ochib berish hisoblanadi. Qodirjon Yusupov.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Iqtisodiy qonunlar deganda iqtisodiyot sohasida amalda bo‘ladigan, iqtisodiy jarayonlar va hodisalarni tartibga soluvchi, ularning o‘zgarishini va rivojlanishini belgilovchi umumiy qoidalar tushuniladi. Bu qonunlar iqtisodiy tizimlar va jarayonlarning harakatini tushunishda muhim ahamiyatga ega.

Quyida iqtisodiy qonunlarning asosiy turlari va ularning mazmuni haqida batafsil ma'lumot beraman:

1. Iqtisodiy qonunlarning ta'rifi va mohiyati

Iqtisodiy qonunlar – bu iqtisodiy tizimda yuz beradigan jarayonlarning o‘ziga xos, tabiiy va umumiy qoidalari bo‘lib, ular orqali iqtisodiy jarayonlarning sabab va oqibatlari aniqlanadi. Bular insonning iqtisodiy faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, ishlab chiqarish, taqsimlash, almashish va iste’mol jarayonlarini tartibga soladi.

2. Iqtisodiy qonunlarning xususiyatlari

Universallik – iqtisodiy qonunlar barcha jamiyatlarda amal qiladi.
Ob’ektivlik – ular inson ixtiyoridan qat’i nazar iqtisodiy jarayonlarni boshqaradi.
Doimiylik va o‘zgaruvchanlik – ba’zi qonunlar doimiy, boshqalari esa iqtisodiy taraqqiyot bosqichlariga bog‘liq holda o‘zgaradi.
Munozaralilik – iqtisodiy qonunlar nazariy jihatdan turlicha talqin qilinishi mumkin.

3. Iqtisodiy qonunlarning asosiy turlari

a) Iqtisodiy rivojlanish qonunlari

Masalan, «Iqtisodiy taraqqiyot qonuni», unda ishlab chiqarish kuchlari va munosabatlar o‘zaro oshib borishi ta’kidlanadi.
Taraqqiyot bosqichlari va ularning o‘zaro aloqalari.

b) Ishlab chiqarish qonunlari

Masalan, «Mehnat unumdorligi qonuni», bunda ishlab chiqarish samaradorligi mehnatga bog‘liq ravishda o‘zgaradi.
«Mehnat resurslari qonuni» – ishlab chiqarishda inson resurslarining o‘rni va ahamiyati.

c) Ta’minot va talab qonunlari

Bu asosiy iqtisodiy qonun bo‘lib, bozor iqtisodiyotida narxlar va miqdorlarning shakllanishini belgilaydi.
Masalan, talab ko‘payganda, narxlar ko‘tariladi va taklif kamayganda ham shunday bo‘ladi.

d) Iqtisodiy samaradorlik qonunlari

Resurslarni iqtisodiy va optimal ishlatishga doir qonunlar.
Produktiv kuchlar va ishlab chiqarish vositalarining o‘sishi bilan iqtisodiy samaradorlik oshadi.

4. Iqtisodiy qonunlarning ahamiyati

Iqtisodiy siyosatni shakllantirish – davlat iqtisodiy rivojlanishni boshqarish uchun qonunlardan foydalanadi.
Iqtisodiy jarayonlarni prognozlash – qonunlarning yordamida bozor tendensiyalari va rivojlanish yo‘nalishlarini oldindan aniqlash mumkin.
Resurslarni samarali taqsimlash – ishlab chiqarish, taqsimlash va iste’mol jarayonlariga yordam beradi.
Ijtimoiy barqarorlik va taraqqiyot – iqtisodiy qonunlar sababli jamiyatda izchillik va barqarorlik kafolatlanadi.

5. Iqtisodiy qonunlarni bilishning zamonaviy ahamiyati

Bugungi kunda global iqtisodiy o‘zgarishlar, yangi texnologiyalar paydo bo‘lishi, xalqaro bozorlarning rivojlanishi kabi jarayonlarda iqtisodiy qonunlarni chuqur tushunish va ularga amal qilish har bir mamlakat va biznes sub’ektlari uchun muhimdir. Ana shunday qat’iy qonunlarni bilish orqali iqtisodiy siyosatni to‘g‘ri yo‘naltirish va iqtisodiy ijobiy natijalar olish mumkin.

Agar iqtisodiy qonunlarning ayrimiga oid aniq misollar yoki ularning mazmunini chuqurroq tahlil qilishni xohlasangiz, iltimos, ayting — qo‘shimcha ma’lumot beraman!