Ingliz-afg'on urushlari

Ingliz-afgʻon urushlari — Buyuk Britaniyaning Afgʻonistonga qarshi mustamlaka bosqinchilik urushlari (1832-42, 1878-80, 1919). Birinchi I.-a. u. (1838—42) — inglizlar armiyasining asosiy kuchlari Qandahor va Gʻaznini egallab, Koboʻlga chiqish maqsadida Boʻlan yoʻlagi orqali Jan.Gʻarbiy Afgʻonistonga bostirib kirishi. Afgʻon qoʻshinlarini chalgʻitish maqsadida Peshovardan Xaybar dovoniga zarba berilgan. Afgʻonistonga bostirib kirgan inglizlar qoʻshi-nining umumiy soni 30 mingdan or-tiq boʻlgan. Afgʻonlar qoʻshini 15 mingga yaqin jangchidan iborat boʻlib, qurol-aslaha jihatidan raqibidan ancha qoloq edi. 1839 y. ingliz qoʻshinlari Qandahor, Gʻazni va Kobulni egallashgan. Bunga javoban partizanlar urushi boshlangan. 1841 y. noyabrda Ko-bulda xalq qoʻzgʻolon koʻtargan. Inglizlar malayi Shujoʻ oʻldirilgan, Ko-buldan chekinishga majbur boʻlgan ingliz armiyasi yakson qilingan. Garchi 1842 y. Angliya hukumati Afgʻonistonga jazo ekspeditsiyasi joʻnatgan boʻlsada, inglizlar oʻz magʻlubiyatlarini tan olishga majbur boʻlganlar va 1842 y. oxiriga kelib Afgʻonistonni tark etishgan. Ikkinchi I.-a.u. (1878—80) — ingliz qoʻshinlarining (36 ming kishi) uch kolonna boʻlib Afgʻonistonga (Xaybar, Kurram va Boʻlan yoʻlagi orqali) bostirib kirishi bilan boshlangan. Qoʻshin soni va qurollanish jixatidan raqibidan ancha ortda boʻlgan afgʻon armiyasi chekinishga majbur boʻlgan. 1879 y. 8-yanvarda ingliz qoʻshinlari Qan-dahorni egallagan. Afgʻoniston amiri Yoqubxon Angliya bilan Gandamak bitimini imzolagan, bunga qarshi mamlakatda xalq qoʻzgʻoloni boshlangan (1879 y. sent.). Kobuldagi ingliz rezidenti Kavanyari 1879 y. 3 sentabrda oʻldirilgan. 1880 y. 27-iyulda Qandahor yaqinidagi Mayvand yonida boʻlgan jangda afgʻon qoʻshinlari inglizlar brigada-sini tamoman tor-mor etganlar. Kobuldagi inglizlarni qoʻzgʻolonchilarning afgʻon, tojik va oʻzbeklardan tashkil topgan deyarli 100 ming kishilik armiyasi qamal qilgan. Afgʻoniston xalqlarining bosqinchilarga qahramonona qarshilik koʻrsatishi Angliya hukuma-tini Afgʻonistonni bosib olish va parchalab tashlash rejasidan voz kechishga va amir Abdurahmon bilan kelishuv shartnomasi tuzishga majbur qildi. Unga koʻra, Afgʻoniston ichki siyosatda mustaqil boʻlib, tashqi siyosatda Angliya nazorati ostida qolgan. Ingliz qoʻshinlari mamlakatni tark etganlar. Uchinchi I.-a.u. (1919 y. may) — amir Omonullaxon Afgʻoniston musta-qilligini eʼlon qilishi bilan Angliya tomonidan boshlangan. 3-mayda urush xdrakatlari boshlangan. 6-mayda Angliya Afgʻonistonga urush eʼlon qilgan. Afgʻon muntazam qoʻshinlari (40 ming kishi) Xaybar, Vaziriston va Qandahor yoʻnalishlarida harakat qiluvchi 3 kolonnaga boʻlingan. Qoʻshin soni (deyarli 340’ming kishi) va texnikaviy ustunlik Angliya tomonida boʻlgan. Garchi Xaybar yoʻnalishida inglizlar mu-vaffaqiyatga erishgan boʻlsalarda, lekin ular Vaziristonda magʻlubiyatga uchraganlar, afgʻon qoʻshinlari 1919 y. 27-mayda Tol qalʼasini egallashgan. Vaziristonda chegara hududlarida yashovchi pushtunlarning inglizlarga qarshi yalpi qoʻzgʻoloni boshlangan. Mana shu holat hamda Hindistondagi inkilobiy koʻtarilish (1918 y. boshlangan) Angliyani urushni davom ettirishdan voz kechishga majbur etdi. 1919 y. 8-avgustda Ravalpindi sh.da dastlabki (preliminar) sulh bitimi tuzilib, u 1921 y. 22-noyabrda Kobulda ratifikatsiya qilingan. Bitimga koʻra, Angliya Afgʻonistonning toʻla mustaqilligini tan olgan.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Ingliz-afg‘on urushlari deb odatda Buyuk Britaniya imperiyasi bilan Afg‘oniston o‘rtasida 19-asrning oxiri va 20-asr boshlarida yuz bergan bir nechta harbiy to‘qnashuvlar tushuniladi. Ushbu urushlar asosan Britaniyaning Hindistondagi hindistonlik hududlarni Rossiya imperiyasining shimoliy kengayishidan himoya qilish va o‘zining strategik ta’sir doirasini kengaytirish maqsadida boshlandi. Quyida ingliz-afg‘on urushlari haqida batafsil ma’lumot keltiriladi.

Ingliz-afg‘on urushlari tarixi

Birinchi Urush (1839–1842)

Birinci ingliz-afg‘on urushi (yoki Birinchi Anglo-Afg‘on urushi) Buyuk Britaniya Hindistonining shimoliy chegaralarida Rossiyaga qarshi himoya choralari sifatida boshlandi. Britaniya afg‘on tarafidan eng kuchli bo‘lgan Amir Dost Muhammad Xonni ag‘darib, o‘rniga ularning qo‘l ostida bo‘ladigan Sher Alixonning hukmronligini o‘rnatmoqchi bo‘ldi. 1839-yilda Britaniya qo‘shinlari Afg‘onistonga bostirib kirib, Kobulni egalladi, lekin mahalliy qarshilik juda kuchli bo‘lib, 1842-yilda Britaniya qo‘shinlari to‘liq safardan chiqarildi. Ushbu urush Britaniya uchun katta muvaffaqiyatsizlik sifatida hisoblanadi.

Ikkinchi Urush (1878–1880)

Ikkinchi ingliz-afg‘on urushi Buyuk Britaniya va Rossiya o‘rtasidagi "Buyuk o‘yin" (Great Game) deb ataladigan strategik raqobat fonida yuzaga keldi. Rossiya qo‘shinlari Afg‘oniston chegara hududlariga yaqinlashishi Britaniyani xavotirga solgan edi. 1878-yilda Britaniya Afg‘onistonga elchi yuborganini rad etgach, qo‘shinlar Afg‘on hududlariga bostirib kirdi. Urush ikki yil davom etdi, natijada Afg‘oniston Britaniyaning ta’sir doirasiga kirdi, lekin mustaqil davlat maqomi saqlab qolinadi. Bu urushda Amir Abdur Rahmon hukmdor bo‘lib, Britaniya bilan shartnomalar tuzdi.

Uchinchi Urush (1919)

Uchinchi ingliz-afg‘on urushi qisqa vaqt davom etgan bo‘lib, 1919-yilda Afg‘onistonning ichki siyosiy va ijtimoiy sharoitlari mustaqillik tarafdorlari uchun qulay bo‘lgan bir paytda boshlanadi. Urushdan keyin 1919-yilgi Rawmul Pandshoh Sulh bitimi imzolandi, bunda Britaniya Afg‘onistonning to‘liq mustaqilligi va suverenitetini tan oldi hamda uning ichki ishlariga aralashmaslikni qabul qildi. Bu anglashuv bilan Urush yakunlandi.

Ingliz-afg‘on urushlariga ta’siri

Afg‘oniston xalqining mustaqillik va ozodlik uchun kurashi kuchaydi.
Britaniya Hindistonidagi hudud xavfsizligini taminlashda strategik o‘rnatishlar amalga oshirilgan.
Rossiya va Britaniya o‘rtasidagi raqobat Afg‘onistonni geosiyosiy markazga aylantirdi.
Afg‘onistonning yangi siyosiy va harbiy tizimlarining shakllanishiga sabab bo‘ldi.

Xulosa

Ingliz-afg‘on urushlari Buyuk Britaniyaning O‘rta Osiyo va Hindiston hududlarida o‘z ta’sirini o‘rnatish maqsadidagi xarakatlarining muhim bir bosqichi bo‘ldi. Bu urushlar Afg‘oniston tarixida milliy mustaqillik va suverenitet uchun kechgan kurashlarning muhim namunalarindandir.

Agar ma’lum bir urush yoki voqea haqida batafsilroq ma’lumot kerak bo‘lsa, ayting, sizga yordam beraman.