Inersial sanoq sistemasi
Inersial sanoq sistemasi - Nyutonning hamma qonunlari amalga oshadigan sanoq sistemasi. Bunda har qanday jism oʻzining tinch holatini yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakatini unga boshqa jism tomonidan taʼsir koʻrsatilib, uning shu holatini oʻzgartirishga majbur qilmagunicha saqlaydi. Inersial sistemaga nisbatan toʻgʻri chiziqli va tekis harakatlanayotgan har qanday sistema ham inersial sistema hisoblanadi. Tabiat qonunlarining ifodalari turli I. s. s.da bir xil koʻrinishga ega (qarang Nisbiylik prinsipi); moddiy nuqtaning tezligi yorugʻlik tezligidan koʻp marta kichik boʻlganda uning turli I. s. s.ga nisbatan harakatlari orasidagi boglanish Galiley almashtirishlari b-n, tezligi yorugʻlik tezligiga yaqin hollarda esa Lorens almashtirishlari bilan ifodalanadi.
Har qanday yakkalangan sistemani I. s. s. sifatida qabul qilish mumkin. Ammo tabiatda tashqi taʼsirlardan holi mutlaq yakkalangan sistema mavjud boʻlmagani uchun I. s. s. ideallashtirilgan mavhum tushunchadir. Amalda I. s. s. sifatida taqriban Yer, Quyosh, galaktika markazi yoki tekis harakatlanayotgan poyezd qabul qilinadi va ularga nisbatan jismlar harakati oʻrganiladi. Makon, osmon mexanikasi va kosmonavtika masalalarini hal qilishda I. s. s. sifatida, asosan, Quyosh massasining markazi qabul qilinib, ularning oʻqlari uchta yulduzga qaratiladi. Koʻpgina masalalarni hal etishda I. s. s. sifatida Yer qabul qilingan. Shunday qilib, turli moddiy sistemalar turlicha darajada inersialdir.
Sanoq sistemalarining inersialligi masalasi fizik maydonlarni hisobga olish zarur boʻlganda murakkablashadi. Darhaqiqat, nisbiylik nazariyasi shuni koʻrsatadiki, gravitatsiya maydoni hisobga olinganda butun fazoda I. s. s. mavjud emas; lekin kichik vaqt oraligʻida va fazoning yetarli darajada kichik sohasi uchun lokal galiley I. s. s. kiritilishi mumkin.
I. s.s . ga nisbatan tezlanishli harakatlanayotgan sistemalar noinersialdir. Harakatni tavsiflash uchun noinersial sanoq sistemalari tanlangandagi nazariya umumiy nisbiylik nazariyasi deyiladi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Inersial sanoq sistemasi — bu fizikada obyektlarning harakatini tahlil qilishda foydalaniladigan koordinatalar sistemasidir, unda Nyutonning birinchi qonuni (nyuton harakat qonuni) to‘liq amal qiladi. Ya’ni, inersial sanoq sistemasida bo‘lgan jismlar ustida tashqi kuchlar ta’siri bo‘lmasa, ular yoki harakatsiz qoladi yoki teng tezlik bilan to‘g‘ri chiziqli harakatda bo‘ladi.
Inersial sanoq sistemasining asosiy xususiyatlari:
- Harakatni ta’riflash: Agar mavjud koordinatalar sistemasida hech qanday tashqi kuch ta’siri bo‘lmasa, har qanday jism tinch holatda yoki teng tezlik bilan harakatda bo‘lsa, ushbu sistema inersial sanoq sistemasidir.
- Nyuton qonunlarining amal qilishi: Nyutonning barcha uch harakat qonunlari aynan inersial sanoq sistemasida to‘liq to‘g‘ri ishlaydi.
- Relativ harakat: Har bir inersial sanoq sistemasiga nisbatan boshqa sistema ham inersial bo‘lishi mumkin, agar u birinchi sistemasiga nisbatan teng tezlikda to‘g‘ri chiziqli harakatda bo‘lsa.
Misollar:
- Yer yuzidagi ko‘p holatlar inersial hisoblanadi, ammo Yer aylanishi va gravitatsiya ta’siri tufayli u mukammal inersial sistema emas.
- Koinotdagi uzoq yulduz tizimlari o‘zaro nisbatan to‘g‘ri chiziqli harakatda bo‘lsa, ular odatda inersial sanoq sistemalari hisoblanadi.
Noinersial sistemasining farqi:
Noinersial sanoq sistemasi — bu tezlanish yoki burilish harakatida bo‘lgan koordinatalar sistemasidir. Bunda harakat qilayotgan jismlarga qo‘shimcha kuchlar — soxta kuchlar yoki inertial kuchlar ta’siri paydo bo‘ladi (masalan, Markazga qarshi kuch, Koriolis kuchi).
Xulosa:
Inersial sanoq sistemasida jismlarning harakati oddiy va matematik jihatdan qulay tarzda tahlil qilinadi, chunki bu sistema Nyuton qonunlarining asosiy sharti hisoblanadi. Shu sababli, fizikaning mexanika bo‘limlarida harakatlarni o‘rganishda inersial sanoq sistemasidan keng foydalaniladi.