Ikkinchi afyun urushi
Ingliz-fransuz-xitoy urushi (1856—60), ikkinchi „afyun“ urushi — Angliya va Fransiya tomonidan Xitoyga qarshi uyushtirilgan bosqinchilik urushi. Angliya va Fransiya oʻz tovarlarini Xitoyning ichki viloyatlariga erkin kirib borishiga erishish, daryo portlarini xorijiy savdo uchun ochishga harakat qilganlar; Angliya va Fransiya Pekinda oʻz diplomatik vakolatxonalarini taʼsis etish, erkin missionerlik faoliyati yurgizish talabini qoʻyishgan. 1856 yil oktyabrda mojarolardan foydalanib („Errou“ kemasi bilan boʻlgan va b.) inglizlar Guanchjouga qarshi harbiy harakatlarni boshlaganlar. 1857 yil Angliya hukumati Xitoyga yangi qoʻshinlar joʻnatgan. Angliya-Fransiya muzokaralari (1856 yil sent. — 1857 yil mart)dan soʻng Fransiya ham urushga tortilgan. Ularni AQSH qoʻllab-quvvatlagan. 1857 yil dekabrda ingliz-fransuz bosqinchilari Guanchjouni egallagan. Guandunda xalq qarshilik harakati boshlangan. 1858 yil aprelda bosqinchilarning harbiy kemalari Shim.da harbiy harakatlarni boshlab yuborgan; 1858 yil mayda ular Dagu istehkomi va Tyanszin portini bosib olishgan. Sin hukumati Angliya va Fransiya bilan 1858 yil iyunda teng huquqli boʻlmagan Tyanszin bitimlarini imzolashga majbur boʻlgan. Biroq, Angliya va Fransiya Xitoyni yanada koʻproq yon bosishga majbur qilishga intilishgan. Daguda ingliz-fransuz eskadrasi magʻlubiyatga uchragan, bu harbiy harakatlarni qayta boshlashga barona boʻlgan. 1860 yil iyulda 10 ming kishilik ingliz armiyasi va 6 ming kishilik fransuz armiyasi Dagu istehkomlarini qamal qilishgan. Avg.da Xitoy armiyasi magʻlubiyatga uchragan. Dagu istehkomlari va Tyanszin bosqinchilar tomonidan qayta bosib olingan (25-avgust). Boshlangan sulh muzokaralari natijasiz tugagan. Ingliz-fransuz qoʻshinlari Pekinga yurish boshlagan. 21 sent. da manjur-moʻgʻul otliq qoʻshini Pekindan bir necha km uzoqlikdagi Balitsyao koʻprigi yonidagi jangda ingliz-fransuz qoʻshinlaridan yengilgan. Imperator I Chju (Syan-fin) va uning saroyi qarshilik koʻrsa-tishdan voz kechib poytaxtdan krchishgan. Bosqinchilar Pekinni egallab (1860 yil okt.) Xitoy meʼmorligining ajoyib namunasi — imperatorning yozgi Yuanminʼyuan saroyini talon-toroj qilib, unga oʻt qoʻyganlar. 1860 yil oktyabrda teng xuqukli boʻlmagan Pekin bitimlari imzolangan. I.-f.-x.u. Xitoyni yarim mustamlaka mamlakatga aylanishidagi eng katta bosqich boʻlgan.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Ikkinchi afyun urushi (1856–1860) — Angliya va uning ittifoqchilari bilan Xitoy Qing sulolasining o‘rtasida bo‘lgan urushlardan ikkinchisi. Bu urush o‘z nomini Angliya tomonidan noqonuniy ravishda Xitoyga olib kirilgan afyun savdosiga qarshi olib borilgan urushlarning ikkinchisi bo‘lgani uchun olgan.
Tarixi va sabablar
Ikkinchi afyun urushining asosiy sababi 1856 yilda Xitoy hukumati tomonidan angliyalik kemachilarning biri, "Arrow" kema ekipaji, noqonuniy faoliyatda ayblanib, qo‘lga olinadi. Bu voqea Angliyani g‘azablantirib, ular Xitoyga qarshi harbiy harakatlarni boshlaydi. Shu bilan birga, Frantsiya, AQSh va Rim katolik yurtdoshlari Xitoy hukumatining dindorlarning huquqlarini buzishi sababli Angliyaga ittifoqchi bo‘lishdi.
Urush jarayoni
Urush boshida Angliya va Frantsiya harbiy kuchlari Xitoyga qarshi bir qancha qo‘shinlarini yubordi. Ular Nankin va Bxo maydonlarida janglar olib bordi. 1858 yilda Xitoy bilan Tianjin sulh bitimi imzolandi, unga ko‘ra, savdo va diplomatik munosabatlar yanada kengaydi, afyun savdosi cheklovlari yengillashtirildi hamda xorijiy elchilar Pekinga ko‘chib o‘tish huquqiga ega bo‘ldi.
Ammo bu shartnoma to‘liq amalga oshirilmagach, janglar yana tiklandi. 1860 yilda angliya va frantsuz armiyasi Pekin yaqinida Xitoy kuchlarini mag‘lubiyatga uchratib, shaharga kirib bordi. Natijada, Pekinda Xitoyning sobiq imperatori saroyi o‘tilib, ko‘plab binolar vayron qilindi, bu urushning eng jiddiy bosqichi bo‘ldi.
Natijalari
Urush yakunida Xitoy bilan Pekin shartnomasi (1860) imzolandi. Bu orqali:
- Xitoyga ko‘plab xorijiy diplomatlar rasmiy vakolatxonalar ochish huquqi berildi.
- Tinchlik shartnomalarida savdo va diniy erkinliklar kengaytirildi.
- Afyun savdosiga nisbatan cheklovlar yengillashtirildi.
- Yana bir necha portlar xorijiy savdoga ochildi.
Urushning ahamiyati
Ikkinchi afyun urushi Xitoy tarixida "yaponlar davri" deb ataladigan bosqichning davom etishiga sabab bo‘lib, mamlakatning suvereniteti sezilarli darajada kamaydi. Bu urush Qing sulolasining zaiflashuvini yanada kuchaytirdi va ichki tartibsizliklarga, shu jumladan Taiping qo‘zg‘oloniga ham zamin yaratdi. Shu tariqa, ikkinchi afyun urushi Xitoyda siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy inqirozlarning chuqurlashishiga olib kelgan muhim voqea sifatida tarixda saqlanib qolgan.
Agar qo'shimcha ma'lumot yoki urushning aniq harbiy harakatlari va diplomatik tomonlari haqida so‘rasangiz, yanada batafsilroq ma'lumot bera olaman.