Ibn Tumart

IBN TUMART , Muhammmad ibn Abdurahmon (1078 yoxud 1081-1130) — Shimoliy
Afrikadagi al-"Muvahhidun" harakati rahbari va sulolasi asoschisi. Susa (Janubiy
Marokash)da tug‘ilgan. Ko‘pgana muarrixlar uning shajarasini Ali ibn Abu Tolib (kv)ga
bog‘laydilar, biroq Ibn Xaldun uni barbarlardan hisoblaydi. 1106 yil Ibn Tumart Qurtubaga kelib
fiqh bilan mashg‘ul bo‘lgan, 1108 yilda Iskandariyada mashg‘ulotini davom ettirgan, bir
muncha vaqt Bag‘dodda tahsil olgan. Sharkda Ibn Tumart ash’ariylarning izchil izdoshi bo‘lgan,
hadislarga tayanmay mustaqil hukm chiqarishga qarshi chiqqan. Dinni poklash, uning
asl, ilk manbalariga qaytish (usul) haqidagi vaʼzlari natijasida uni Bijayndan quvg‘in
qilishgan. 1120 yil Marokashda al-Muvahhidun amiri Ali ibn Yusuf (1106) Ibn Tumart bilan
mahalliy ulamolar o‘rtasida munozara uyushtirgan. Ulamolarning Ibn Tumart qarashlariga
bo‘lgan noroziligi shu qadar bo‘lgan-ki, u hibsga olinishdan zo‘rg‘a qutilib qolgan.
Shundan eʼtiboran Ibn Tumart dinni poklash shiori ostida „al-Muvahhidun“ga qarshi ochiqtsanochiq siyosiy qarshi chiqqan (11-asr o‘rtasi — 1147). Uni ko‘plab barbar qabilalari qo‘llabquvvatlashgan. Uch yillik urushdan so‘ng u Nfis daryosining yuqori oqimidagi tog‘li
Tinmalal qal’asi (Marokashdan 75 km janubida)da o‘rnashib olgan. U har tomondan
Muhammad (sav)ga o‘xshashga daʼvo qilgan. Tinmalalga ko‘chishni hijrat, yaqin
safdoshlarini — ashoblar deb atagan va boshqalar. Oʻzini gunohlardan xoli imom va Mahdiy deb
atagan. 1130 y. Marrokashni 6 kun muvaffaqiyatsiz qamal qilgach, I. T. qo‘shini tor-mor
keltirilgan, bir ozdan so‘ng o‘zi ham vafot etgan. Uning vafot etganini yaqin do‘sti va
yordamchisi Abdulmo‘min harakatga rahbarlikni o‘z qo‘liga olgunga qadar (1132 y.)
yashirishgan. I. T.ning Tinmalaldagi qabri 16-a.gacha ziyoratgoh bo‘lgan

Adabiyotlar

ISLOM ENSIKLOPEDIYASI „Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi“
Davlat ilmiy nashriyoti, 2004

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Ibn Tumart — o‘rta asrlar davrida yashagan mashhur musulmon tayoqchisi, islom mutafakkiri va siyosiy arbobi. U asosan Almoravidlar sulolasi davrida faol bo‘lgan va islom reformizmi harakatlarini boshqargan kishi sifatida tanilgan.

To‘liq ismi: Muhammad ibn Tumart.

Hayoti va faoliyati:

Ibn Tumart taxminan 1080-yillarda Marokash hududida tug‘ilgan. U yoshligida diniy ta'lim olgan, musulmon olimlari va mistiklari bilan chambarchas bog‘langan. Ibn Tumart shariat (islom qonunlari) va tasavvufni chuqur o‘rgangan, Qur’on va hadislarni tadqiq qilgan.

U o‘z davrida Almoravidlar hukmronligi ostida bo‘lgan Shimoliy Afrika va Ispaniya (Andalus) hududlarida ijtimoiy va diniy inqirozlarni ko‘rgan. Shu sababli u o‘zgarishlar kerak deb hisoblagan va islomni tozalash, uni asl holatiga qaytarish maqsadida harakat boshlagan.

Ibn Tumart o‘z ta’limotida qat’iy monoteizm (tawhid)ni, shar‘iy qonunlarga to‘liq amal qilishni, bid’atlardan voz kechishni va diniy reformalarni targ‘ib qilgan. U Almoravidlarning islomiy hayot tarzi va siyosatini tanqid qilgan, ular ko‘pincha diniy jihatdan yetarlicha pok emas deb hisoblangan.

Siyasi faoliyati va harakati:

Ibn Tumart Almoravidlarga qarshi kurashish uchun harbiy tashkilot yaratdi. U o‘z tarafdorlarini jamlab, «Masmuda» nomli berber qabilalarining yordami bilan Almoravidlarga qarshi urush boshladi.

U o‘zini mahdi (islom dunyosini adolatli qutqaruvchi va qutqaruvchi rahbar) deb da'vo qilgan. Bu ishonch unga ko‘plab tarafdorlarni jalb qilishga yordam berdi.

Ibn Tumart vafotidan keyin uning tarafdorlari uning ta’limotlarini davom ettirgan. Ayniqsa, Yusuf ibn Tasfin bu harakatni davom ettirib, oxir-oqibat Almoravidlar davlatini mustahkamlagandi.

Merosi:

Ibn Tumartning islomga bo‘lgan ta’siri katta bo‘lib, u Almoravidlar sulolasining shakllanishiga va ularning diniy siyosatiga asos solgan. U islom dinining qayta tiklanishi va shar’iy jihatdan tozaligini ta’minlash uchun kurashgan.

Shuningdek, u berber qabilalarini markazlashtirilgan siyosiy tizimga jalb qilgan va Mag‘ribda mustaqil islom davlatining rivojlanishiga hissa qo‘shgan.

Umuman olganda, Ibn Tumart — o‘rta asr musulmon olim va arbobi bo‘lib, u o‘z davrida zo‘r diniy islohotchi sifatida tanilgan va uning harakati Mag‘rib tarixida muhim o‘rin tutadi.