Huquq manbalari

Huquq manbalari — huquqiy nor-malarning ifoda etilish shakllari. Huquqning birlamchi manbai xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan normalari va qoidalari hisoblanadi. Bularga BMT Ustavi, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948-yil 10-dekabr) va boshqa kiradi.

Normativ-huquqiy hujjatlar huquqning asosiy manbalari qatoriga kiradi. Oʻzbekiston Respublikasida nor-mativ-huquqiy hujjatlarning quyidagi turlarini koʻrsatish mumkin: Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsi-yasi; Oʻzbekiston Respublikasining kon-stitutsiyaviy qonunlari; Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qarorlari; Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari; Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari; vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralarning huquqiy hujjatlari; mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.

Huquqning eng qad. manbalaridan biri huquqiy odatdir. Huquqiy odat uzoq davr mobaynida amalda boʻlishi natijasida shakllangan, jamiyatda ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan xulq-atvor qoidasi.

Huquqiy pretsedent ham huquq manbai hisoblanadi. Huquqiy pretsedent sud yoki maʼmuriy organning yozma yoxud ogʻzaki qarori boʻlib, bu qaror kelgusida barcha shunga oʻxshash ishlarni qoʻrib chiqish va hal qilish uchun asos boʻladigan namuna normadir. Huquqiy pretsedentning sud va maʼmuriy pre-sedent shakllari mavjud. Sud pretse-denti AQSH, Avstraliya, Buyuk Britaniya, Kanada va Yangi Zelandiya kabi umumiy huquq amalda boʻlgan davlatlarda huquqning manbai sifatida keng qoʻllanadi.

Normativ shartnomalar ham huquq manbai hisoblanadi. Ikki yoki undan ortiq mustaqil huquq subʼyektlari oʻrtasida tuziladigan hamda ularning huquq va majburiyatlarini oʻrnatadigan, oʻzgartiradigan yoki bekor qiladigan bitimlarga normativ shartno-malar deyiladi. Normativ shartnomalar ayniqsa xalqaro huquqda katta ahamiyatga ega. Normativ shartnomalar qatoriga kiruvchi xalqaro shartnomalar subʼyektlariga koʻra — ikki tomonlama va koʻp tomonlama, xususiyatiga koʻra — norma oʻrnatuvchi va taʼsis etuvchi shartnomalarga boʻlinadi. Huquqning tarixiy rivojlanish davrida huquqiy aqida va gʻoyalar huquqning manbai hisoblangan. Qurʼon, sunna, ijmo va qiyos Musulmon huquqlarning asosiy manbaini tashkil etadi.

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Huquq manbalari deganda, davlat yoki jamiyatda amal qiluvchi huquq normalarining paydo bo‘lishi, rasmiylashtirilishi va kuchga kirishi uchun asos bo‘luvchi hujjat yoki omillar tushuniladi. Huquq manbalari huquq tizimining asosini tashkil qiladi va ular orqali huquqiy normalar shakllanadi hamda amalga kiradi.

Huquq manbalarining asosiy turlari

Konstitutsiya
Bu eng oliy huquqiy hujjat bo‘lib, davlatning asosiy qonuni hisoblanadi. Konstitutsiyada davlat tuzilishi, fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklari, davlat organlarining vakolatlari belgilab qo‘yilgan. Barcha boshqa qonunlar va normativ hujjatlar Konstitutsiyaga zid bo‘la olmaydi.
Qonunlar
Qonunlar – parlament yoki boshqa vakolatli organlar tomonidan qabul qilinadigan huquqiy hujjatlardir. Ular keng doiradagi munosabatlarni tartibga soladi. Masalan: Fuqarolik kodeksi, Jinoyat kodeksi, Mehnat kodeksi va boshqalar.
Prezident farmonlari va qarorlari
Prezident tomonidan chiqariladigan hujjatlar, odatda qonunlarni amalga oshirish, davlat siyosatini amalga oshirishga yo‘naltirilgan.
Hukumat qarorlari va farmoyishlari
Hukumat (Vazirlar Mahkamasi) tomonidan qabul qilinadigan normativ-huquqiy hujjatlar. Ular qonun va prezident hujjatlariga muvofiq kelishi kerak.
Mahalliy hukumat hujjatlari
Mahalliy davlat organlari tomonidan qabul qilinadigan normativ hujjatlar. Ular faqat o‘z hududida amal qiladi.
Xalqaro shartnomalar va bitimlar
Davlatlar o‘rtasida tuzilgan xalqaro huquqiy hujjatlar ham milliy huquq manbasi hisoblanadi. Agar xalqaro shartnoma O‘zbekiston qonunlariga zid bo‘lmasa, u amalga kiradi va mahalliy qonunlardan ustunroqlikka ega bo‘lishi mumkin.
Sud amaliyoti (pretsedentlar)
O‘zbekistonda sud qarorlari huquq manbasi sifatida rasmiy maqomda kamdan-kam ko‘riladi, biroq sud qarorlarida chiqadigan huquqiy ta’riflar va yondashuvlar keyinchalik qonun chiqarishda yoki amaliyotda ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
An’analar va urf-odatlar
Ba’zi holatlarda an’analar, odat-odatlar huquqiy normalar sifatida tan olinishi mumkin, ayniqsa, yozma hujjatlar mavjud bo‘lmagan sohalarda.

Huquq manbalarining tasnifi

Yozma va noyozma huquq manbalari
Yozma manbalariga qonun va boshqa rasmiy hujjatlar kiradi. Noyozyma manbalarga esa urf-odatlar va sud amaliyoti kiradi.
Milliy va xalqaro huquq manbalari
Milliy huquq manbalari davlat hududida qabul qilingan hujjatlar bo‘lsa, xalqaro huquq manbalari xalqaro shartnomalar va bitimlar hisoblanadi.
Umumiy va maxsus huquq manbalari
Umumiy manbalar barcha huquq sohalariga tegishli bo‘lsa, maxsus manbalar ayrim sohalarga oid hujjatlardir (masalan, shu soha qonunlari).

Xulosa

Huquq manbalari jamiyatdagi munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy normalarning asosidir. Ular yordamida huquqiy tizim mustahkamlanadi, qonun ustuvorligi ta’minlanadi va fuqarolarning huquqiy kafolatlari himoya qilinadi. O‘zbekistonda huquq manbalari Konstitutsiya, qonunlar, prezident va hukumat farmonlari, xalqaro shartnomalar kabi asosiy hujjatlardan tashkil topgan.