Hujayra patologiyasi
Sellyulyar patologiya (lot. Cellula — xonacha; bu yerda hujayra maʼnosida), hujayra patologiyasi - tibbiyot nazariyasi. 1855—58 yillarda R.Virxov yaratgan. Uning asosi hujayra nazariyasitr. Uning asosiy kridalari quyidagicha: 1) hujayra butun tirik mavjudotning birlamchi morfologik elementi boʻlib, usiz na normal, na patologik hayotiy faoliyat yoʻq; 2) har qanday hujayra hujayradan hosil boʻladi; 3) har qanday tirik mavjudot hayot uchun muhim elementlarni oʻzida mujassamlashtirgan hujayra tarkibiy qismlari majmuidan iborat; 4) organizmda alohida elementlar faoliyatini boshqarib turadigan anatomik-fiziologik markaz yoʻq, faqat hujayraning muntazam tiklanib turishi organizmning bir butunligini taʼminlaydi; 5) har bir hujayra ozmi-koʻpmi oʻziga mustaqil boʻlib, oʻzgarishlar bir hujayra doirasidagina roʻy berishi mumkin; 6) butun patologiya hujayra patologiyasidir; kasallik — organizmning muayyan joyiga tegishli jarayon; agar vrach kasallangan joyni aniq bilolmasa, u kasallik haqida toʻgʻri xulosaga kelolmaydi.
Sellyulyar patologiyaga asos boʻlgan juda koʻp daliliy manbalar tibbiyotning rivojlanishida, yaʼni kasallangan organizmda roʻy bergan morfologik oʻzgarishlarni oʻrganish, ular patogenezini aniqlash, diagnostikani takomillashtirishda muhim rol oʻynaydi. Sellyulyar patologiya gumoral patologiya, shuningdek, barcha kasalliklarning kelib chiqishiga organizmdagi zich zarrachalar va nerv sistemasining buzilishigina sabab boʻladi, deb bilgan bir tomonlamalik va xatoliklarni bartaraf etdi. Biroq Virxov, ayniqsa, uning izdoshlari bu qarashlarga qarshi chiqish bilan birga hamma patologik jarayonlarni faqat hujayrada boʻladigan oʻzgarishlarning oqibati deb bilishdi; shuningdek, kasallikning avj olishida nerv va gormonal omillarning ahamiyatini hisobga olmay bir tomonlikka yoʻl qoʻydilar. Ular tomonidan organizmning bir butunligi bilan ichki va tashqi muhitning oʻzgarib turuvchi sharoiti oʻrtasidagi bogʻliklikning inkor etilishi oʻsha davr rus olimlari I.M. Sechenov va boshqalarlarning haqqoniy tanqidiga uchradi. Fanning keyingi yutuqlari, ayniqsa, neyro gumoral omillar, subhujayra va molekulyar strukturalarning oʻrganilishi Sellyulyar patologiyaning xatoliklariga barham berish va sellyulyarizm, gumoralizm, nervizmning barcha foydali tomonlarini birlashtirish, yaxlitlashga imkon berdi (yana qarang Patologiya).
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Hujayra patologiyasi – bu hujayraning normal tuzilishi, funksiyasi va me'yoriy holatidan og‘ishib, turli kasalliklar, shikastlanishlar yoki zararli ta’sirlar natijasida yuzaga keladigan patologik holatlarni o‘rganadigan biologiya va tibbiyot sohasining bir qismidir. Hujayra patologiyasi hujayraning mikroskop ostidagi o‘zgarishlarini, uning ichki tuzilishidagi yomonlashuvlarni, shuningdek, hujayra funktsiyasining buzilishini o‘rganadi.
Hujayra patologiyasining turlari:
-
Degeneratsiya (buzilish):
Hujayra ichidagi moddalar me'yoriy holatdan chiqadi, masalan, suv, yog‘, uglevodlar yoki oqsillar yig‘ilishi natijasida hujayra shishadi yoki faoliyati pasayadi. Degeneratsiyaning ko‘plab turlari bor, masalan:
- Suvli degeneratsiya (giyohvandlik yoki gematom)
- Jigar yog‘li degeneratsiyasi (steatoz)
-
Nekroz (yallig‘lanish):
Hujayrani o‘limi yoki o‘lik to‘qimalar paydo bo‘lishi. Nekroz invaziv shikastlanish yoki kislorod yetishmasligi (gipoksiya) tufayli yuzaga keladi. Nekrozning turli shakllari bor, masalan, koagulyatsion nekroz, likvatsion nekroz.
-
Apoptoz:
Bu hujayraning dasturlangan o‘limi bo‘lib, u organizmga kerak bo‘lmaganda yoki zarar ko‘rganida boshlanadi. Apoptoz odatda yallig‘lanishsiz kechadi va hujayra tarkibi asta-sekin parchalanadi.
-
Atrofiya:
Hujayraning hajmi va miqdorining kamayishi. Bu kasalliklar yoki uzoq muddat ishlamagan organlarda kuzatiladi.
-
Giperplaziya va Gipertrofiya:
- Giperplaziya – hujayralarning ko‘payishi natijasida to‘qimaning hajmining oshishi.
- Gipertrofiya – hujayra hajmining kattalashishi. Bu ikki jarayon patologik yoki fiziologik (normal) holatda yuzaga kelishi mumkin.
Hujayra patologiyasining sabablari:
- Mexanik shikastlanishlar (zarba, kesish)
- Kimyoviy moddalar (toksinlar, dori vositalari)
- Infeksiya (bakteriyalar, viruslar)
- Kislorod yetishmovchiligi (gipoksiya)
- Genetik muammolar
- Himoya tizimining buzilishi
Hujayra patologiyasining diagnostikasi:
- Mikroskopik tekshiruv (mikroskop ostida hujayraning morfologiyasini o‘rganish)
- Biokimyoviy testlar (hujayra ichidagi fermentlar yoki moddalarning darajasini aniqlash)
- Immunohistokimyo (hujayrada maxsus molekulalarni aniqlash)
- Genetik testlar va molekulyar metodlar
Xulosa:
Hujayra patologiyasi ko‘plab kasalliklarning asosiy sabablaridan biridir va sog‘lom organizm funksiyalari uchun hujayralarning normal holatda ishlashi muhimdir. Ushbu sohani chuqur o‘rganish kasalliklarni aniqlash, davolash va oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Hujayra patologiyasi asosida yotgan bilimlar tibbiyotda diagnostika va terapiya usullarini takomillashtirishga yordam beradi.