Hudud ul-Olam

"HUDUD ul-OLAM" ("Olam chegaralari"), "Kitobi hudud al-Olam minal mashriq ilal magʻrib " — tarixiy-geografik asar. nomaʼlum muallif tomonidan fors tilida 982—83 yillarda Juzjon viloyatida yozilgan boʻlib, shu viloyat hokimi amir Abul Xoris Muhammad ibn Ahmadga bagʻishlangan. Bu asar oʻz zamonasida ham, 19-asr oxirigacha ham shu nom bilan hech qaysi manbada qayd etilmagan; 1258 yil qayta koʻchirilgan. Asar boshqa nom bilan mashhur boʻlganligi taxmin etiladi. Asar jami 60 bob (maqola)dan iborat boʻlib, muqad-•dimadan keyin quruqliklarning chegaralari, dengiz va qoʻltiqlar, orollar, togʻlar, konlar, daryolar, choʻllar va qumlar, soʻngra jahondagi viloyatlar taʼrifi berilgan, shuningdek koʻplab etnografik va iqtisodiy maʼlumotlar keltirilgan. Muallif yerning obod qismini 51 viloyatga boʻlgan va uning 45 tasi ekvatordan shim.da 1 tasi ekvator ustida, 5 tasi ekvatordan jan.da degan. U qitʼalar haqida fikr yuritib yunonlar zamo-nidayoq dunyo 3 qismga: Osiyoi Akbar (Katta Osiyo), Libiya (Afrika) va Urupo (Yevropa)ga boʻlinganini aytib, har birining chegarasini koʻrsatib bergan. Asarda Oʻrta Osiyo, xususan,Oʻzbekistonga doir geografik, etn. maʼlumotlar koʻplab uchraydi. Xususan, Buxoro, Poykend, Sugʻd, Tavo-vis, Karmana, Kushoniya, Samarq-and, Kesh, Termiz, Kot, Fargʻona, Shosh va boshqa shahar va viloyatlar taʼrifi keltirilgan.

Asarning yagona qoʻl yozma nusxasini Abdulfozil Gulpoygoniy 1892 yil Buxorodan topgan. 1893-yildan sharq-shunos A.G.Tumanskiyning shaxsiy kutubxonasida saklanib, 1924 yil Osiyo muzeyi fondiga berilgan. V.V.Bartold "H.ul-O." matnini soʻzboshi va izohlar bilan rus tilida (1930), V.F.Minorskiy ingliz tilida (1937) nashr ettirgan.

Ad.Hasanov H., Sayyoholimlar, T., 1981.

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Hudud al-ʿĀlam (yoki Hudud ul-Olam) — XII asrda yashagan mashhur fors va turkiy geograf olimi bo‘lib, uning asl ismi noma'lum, lekin u "Hudud al-ʿĀlam min al-Mashriq ilā al-Maghrib" (ya'ni, "Sharqdan G‘arbgacha bo‘lgan Dunyoning Hududlari") nomli asari bilan mashhur.

Bu asar XII asrning oxiri va XIII asr boshlarida yozilgan va unda dunyoning turli mintaqalari haqida geografik, etnografik va iqtisodiy ma’lumotlar berilgan. Matnda asosiy e'tibor Osiyo, ayniqsa Markaziy Osiyo, Eron, Hindiston va Shimoliy Afrika hududlariga qaratilgan.

"Hudud al-ʿĀlam" asari o‘sha davrda mavjud bo‘lgan siyosiy, iqtisodiy va madaniy voqealar haqida qimmatli ma’lumotlarni saqlaydi. U nafaqat tarixiy-geografik ma'lumotlarni, balki hudud aholisining turmush tarzi, iqlimi, xo‘jaligi hamda savdo yo‘llari haqida ham batafsil tasvir beradi.

Asar o‘zining betakror uslubi va keng qamrovliligi bilan ilmiy hamda madaniy tarixda muhim manba hisoblanadi. U O‘rta asrlar Islom dunyosida geografiya fanining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan.

Hudud al-ʿĀlam haqida qisqacha:

Asar nomi: "Hudud al-ʿĀlam min al-Mashriq ilā al-Maghrib"
Muallifi: noma'lum (ba'zi manbalarda faqat "Hudud al-ʿĀlam" sifatida ataladi)
Asr: XII asr oxiri — XIII asr boshida yozilgan
Mazmuni: dunyo geografiyasi, etnografiya, iqlim, iqtisodiy va milliy hayot haqida ma’lumotlar
Mintaqalar: Sharqiy va G‘arbiy dunyo, xususan Markaziy Osiyo va unga qo‘shni hududlar
Ahamiyati: O‘rta asrlar geografik bilimlari va tarixiy manbalari uchun muhim

O‘zbek tilidagi manbalarda ham Hudud ul-Olam haqida turli izohlar berilgan bo‘lib, uni o‘rganish Markaziy Osiyo tarixini tushunishda katta yordam beradi.