Hinduizm
Hinduiy dini , hinduizm - dunyoda keng tarqalgan dinlardan biri. Hinduiy diniga eʼtiqod qiluvchilar asosan Hindistonda (95% ga yaqini) yashaydi, Pokiston, Bangladesh, Nepal, Shri Lankada, shuningdek, Janubiy Afrikada, sharqiy Osiyoda ham uchraydi. Hinduiylikka 780 mln. kishi eʼtiqod qiladi (2003). Milodning 1-ming yilligida shakllangan. Hinduiy dini Veda dini va brahmanizm rivojlanishi va unga keyinchalik xalq eʼtiqodi, urf-odatlari, marosimlari singib ketishi jarayonida paydo bo'lgan. O'rta asrlarda hukmron mafkuraga aylangan.
Hinduiylikning asosida jonning yangi shaklga kirishi (sansara) haqidagi taʼlimot yotadi. Unga ko'ra, kishi o'lgandan keyin joni (ruhi) yangi o'simlik, hayvon yoki inson tanasiga kirib oladi va qayta tug'iladi. Yangi ruhning qay darajada bo'lishi karma qonuniga, yaʼni kishining hayot davridagi xulq-atvori, xatti-harakatiga bog'liq. Hinduiylikning asosiy maqsadi — insonni mana shu qayta tug'ilish zanjiridan, azob-uqubatidan halos qilish, yaʼni mokshaga erishish. Hinduiylikdagi turli diniy-falsafiy taʼlimotlar mokshaga erishishning yo'llari va vositalarini ishlab chiqdilar. Xususan, vedanta Hinduiylikka falsafiy asos bo'lib xizmat qildi. Hinduiylikka eʼtiqod qiluvchilar qaysi kastaga mansubligiga qarab diniy rasm-rusumlarni bajarishda farqlanadi. Ular vafot etganlarida yerga koʻmilmaydi, balki olovda kuydiriladi. H.ga koʻra shunday qilinsa marhum poklanadi, gunohlari bu dunyoda qoladi. Olov u dunyoga gunohlardan xoli boʻlgan jonning oʻzini olib ketadi. Bu dinning aqidalariga koʻra, odamzot yaratilishidayoq ijtimoiy jihatdan tengsiz yaratilgan. Shuning uchun bu tengsizlikni real hayotda tugatishning iloji yoʻq. Chunki unga taʼsir etishga qodir boʻlgan kuchning oʻzi yoʻq.
H.ning Muqaddas kitobi Vedalar, "Mahobxarata" (ayniqsa uning "Bahagavadgita" va "Ramayana" qismlari) va boshqa.
Hinduiy diniga ko'ra, Xudo - Brahma deya ataladi.
Din payg'ambari - Krishna
Halokat farishtasi- Shiva.
H.da togʻlar, daryolar (xususan, Gang), oʻsimlik (mas, nilufar), hayvonlar (maymun, fil, ilon va ayniqsa, sigir) Muqaddas sanaladi va ular e'zozlanadi. Diniy marosimlar ibodatxonalarda, uylardagi mehroblar yonida, muqaddas joylarda ado etiladi. Hozirgi H. 2 oqim — vishnuizm va shivaizm shaklida mavjud.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Hinduizm — dunyodagi eng qadimiy dinlardan biri bo‘lib, asosan Hindiston va unga tutash hududlarda keng tarqalgan. Bu din ko‘p ming yillar davomida shakllangan va rivojlangan bo‘lib, uning asosiy tamoyillari, urf-odatlari, ritual va afsonalari juda boy va xilma-xildir.
Hinduizmning asosiy xususiyatlari:
-
Monoteizm va politeizmning uyg‘unligi
Hinduizmda bir tomondan yagona oliy ruh sifatida Braxman tushuniladi, boshqa tomondan esa ko‘plab xudolar va xudolar mavjud. Ular turli tabiat kuchlari, tushunchalar va qiyofalar sifatida tasavvur qilinadi. Masalan, Brahma (yaratuvchi), Viṣṇu (saqlovchi), Shiva (yo‘q qiluvchi) kabi asosiy xudolar mavjud.
-
Muxtorlik va xilma-xillik
Hinduizmda qat’iy tartib yoki yagona muqaddas kitob yo‘q. Bu din bir nechta muqaddas matnlar (Vedalar, Upanishadlar, Mahabharata, Ramayana va boshqalar) asosida shakllangan. Turli jamoalar va mahallalar o‘z urf-odatlari va marosimlariga ega bo‘lishi mumkin.
-
Dharma va Karma
Dharma – bu odamning axloqiy va ijtimoiy burchlari, to‘g‘ri va odil hayot yuritish qoidalaridir. Karma esa odamning qilgan harakatlari (yaxshi yoki yomon) uning kelajak hayotiga ta’sir qilishini anglatadi. Shu sababli odamlar hayotda yaxshilik qilishga intilishadi.
-
Reinkarnatsiya – qayta tug‘ilish
Hinduizmga ko‘ra, odam ruhining o‘limdan keyin yangi tanada qayta tug‘ilishi davom etadi. Ruhning maqsadi bu tsiklni buzib, "moksha" deb ataladigan erkinlik holatiga erishishdir, ya’ni dunyodagi azob-uqubatlardan ozod bo‘lish.
-
Yog'a va meditatsiya
Hinduizmda ruhiy maqsadlarga erishish uchun turli yog'a va meditatsiya usullari qo‘llanadi. Bu usullar ruhiy tinchlik, ongning pokligi va yuqori darajadagi ma’rifatga erishish uchun kerak.
-
Festivallar va marosimlar
Hinduizmda turli bayramlar mavjud. Masalan, Diwali (yorug‘lik bayrami), Holi (ranglar bayrami), Navratri va boshqalar. Har bir festivalda o‘ziga xos diniy marosimlar, folklor elementlari va jamoaviy yig‘ilishlar bo‘ladi.
Muqaddas matnlar:
- Vedalar – eng qadimiy va muqaddas matnlar to‘plami.
- Upanishadlar – falsafiy asarlar bo‘lib, ruhiyat va olam haqidagi chuqur tushunchalarni beradi.
- Mahabharata va Ramayana – qahramonlik dostonlari, unda axloqiy va diniy qadriyatlar aks etadi.
- Bhagavad Gita — Mahabharata dostonining bir qismi, unda Viṣṇu xudosining Krisna shaklida Arjuna bilan suhbatlari bayon etiladi.
Hinduizm – bu diniy, madaniy va falsafiy tizim bo‘lib, uning asosiy maqsadi insonning o‘z ichki dunyosini anglash va oliy ruhiy erkinlikka erishishdir. Bu dinning turli shakllari va uslublari butun dunyo bo‘ylab keng tarqalgan va o‘rganilmoqda.