Hinduiylik
Hinduiy dini , hinduizm - dunyoda keng tarqalgan dinlardan biri. Hinduiy diniga eʼtiqod qiluvchilar asosan Hindistonda (95% ga yaqini) yashaydi, Pokiston, Bangladesh, Nepal, Shri Lankada, shuningdek, Janubiy Afrikada, sharqiy Osiyoda ham uchraydi. Hinduiylikka 780 mln. kishi eʼtiqod qiladi (2003). Milodning 1-ming yilligida shakllangan. Hinduiy dini Veda dini va brahmanizm rivojlanishi va unga keyinchalik xalq eʼtiqodi, urf-odatlari, marosimlari singib ketishi jarayonida paydo bo'lgan. O'rta asrlarda hukmron mafkuraga aylangan.
Hinduiylikning asosida jonning yangi shaklga kirishi (sansara) haqidagi taʼlimot yotadi. Unga ko'ra, kishi o'lgandan keyin joni (ruhi) yangi o'simlik, hayvon yoki inson tanasiga kirib oladi va qayta tug'iladi. Yangi ruhning qay darajada bo'lishi karma qonuniga, yaʼni kishining hayot davridagi xulq-atvori, xatti-harakatiga bog'liq. Hinduiylikning asosiy maqsadi — insonni mana shu qayta tug'ilish zanjiridan, azob-uqubatidan halos qilish, yaʼni mokshaga erishish. Hinduiylikdagi turli diniy-falsafiy taʼlimotlar mokshaga erishishning yo'llari va vositalarini ishlab chiqdilar. Xususan, vedanta Hinduiylikka falsafiy asos bo'lib xizmat qildi. Hinduiylikka eʼtiqod qiluvchilar qaysi kastaga mansubligiga qarab diniy rasm-rusumlarni bajarishda farqlanadi. Ular vafot etganlarida yerga koʻmilmaydi, balki olovda kuydiriladi. H.ga koʻra shunday qilinsa marhum poklanadi, gunohlari bu dunyoda qoladi. Olov u dunyoga gunohlardan xoli boʻlgan jonning oʻzini olib ketadi. Bu dinning aqidalariga koʻra, odamzot yaratilishidayoq ijtimoiy jihatdan tengsiz yaratilgan. Shuning uchun bu tengsizlikni real hayotda tugatishning iloji yoʻq. Chunki unga taʼsir etishga qodir boʻlgan kuchning oʻzi yoʻq.
H.ning Muqaddas kitobi Vedalar, "Mahobxarata" (ayniqsa uning "Bahagavadgita" va "Ramayana" qismlari) va boshqa.
Hinduiy diniga ko'ra, Xudo - Brahma deya ataladi.
Din payg'ambari - Krishna
Halokat farishtasi- Shiva.
H.da togʻlar, daryolar (xususan, Gang), oʻsimlik (mas, nilufar), hayvonlar (maymun, fil, ilon va ayniqsa, sigir) Muqaddas sanaladi va ular e'zozlanadi. Diniy marosimlar ibodatxonalarda, uylardagi mehroblar yonida, muqaddas joylarda ado etiladi. Hozirgi H. 2 oqim — vishnuizm va shivaizm shaklida mavjud.
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Hinduiylik — bu Hindistonda yuzlab yillar davomida rivojlangan diniy va falsafiy an’analar yig‘indisi bo‘lib, dunyodagi eng qadimiy va murakkab dinlardan biridir. Hinduiylik so‘zi “Hindu” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, dastlab Hind daryosi sohillarida yashagan odamlarga nisbatan ishlatilgan. Ushbu dinning asosiy tamoyillari, e'tiqodlari va urf-odatlari juda ko‘p va xilma-xildir.
Tarixi va kelib chiqishi
Hinduiylikning ildizlari eramizdan avvalgi ming yilliklarga borib taqaladi. Uning asosiy qoidalari va diniy matnlari Veda deb ataluvchi qadimgi sanskrit matnlarida saqlangan. Hinduiylik bir dindan ko‘ra, uzoq vaqt davomida shakllangan madaniyat, falsafa va ijtimoiy tizimlar majmui sifatida qaraladi.
Asosiy e'tiqodlar
- Brahman: Hinduiylikda butun koinotning asosiy ruhi yoki universal kuchi — Brahman deb hisoblanadi. Brahman cheksiz, abadiy va hamma narsada mujassam bo‘lgan ruhdir.
- Atman: Har bir insonning ichida bo‘lgan abadiy ruh yoki jon.
- Karma: Har bir insonning qilgan harakati, yaxshi yoki yomon, uning kelajak hayotiga ta’sir qiladi.
- Reinkarnatsiya: O‘lganidan keyin ruh boshqa tanaga qayta tug‘iladi deb ishoniladi. Shuning uchun odamlar hayotlar davomida o‘z ruhini poklashga harakat qilishadi.
- Dharma: Har bir insonning ijtimoiy va axloqiy majburiyatlari, o‘z(vazifalarini bajarishi zarur.
Muqaddas matnlar
- Veda: Eng qadimgi va eng muqaddas matnlar, ular ritual va ilohiyotga oid bilimlarni o‘z ichiga oladi.
- Upanishadlar: Veda ta’limotlarining falsafiy tushuntirishlari.
- Mahabharata va Ramayana: Hind xalq qahramonlariga oid mashhur epik dostonlar, ular axloqiy va diniy saboqlar beradi.
- Bhagavad Gita: Mahabharata dostonining muhim qismi bo‘lib, unda Krishna va Arjuna o‘rtasidagi suhbat orqali hayot va vazifalar haqida so‘z boradi.
Hinduiylikda ibodat va marosimlar
Hinduiylar turli ibodatxonalar (mandir)ga borishadi, turli xudolarga sajda qilishadi va diniy marosimlarni nishonlashadi. Diwali, Holi, Navaratri kabi bayramlar juda mashhur bo‘lib, ular qishloq va shaharlarda katta tantanalar bilan o‘tkaziladi.
Hukm va jamiyatdagi o‘rni
Hinduiylik ijtimoiy hayotda ham chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Kasta tizimi — har bir odamning kasbi va jamiyatdagi o‘rni bo‘yicha ajralishi, hinduiy an’analarining bir qismi sifatida yuzaga chiqqan.
Xulosa
Hinduiylik — bu butun hayot tarzini qamrab olgan, murakkab va ko‘p qirrali din bo‘lib, uning ta’siri nafaqat diniy sohada, balki san’at, adabiyot, falsafa va kundalik hayotda ham ko‘rinadi. U insonning ruhiy o‘sishi, axloqiy yuksalishi va koinot bilan uyg‘unlikka erishishi yo‘lida yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi.