Herman Vamberi

Arminiy Vamberi yoki German / Herman Vamberi (vengercha Ármin Vámbéry , nemischa Hermann Bamberger ; 19-mart 1832, Nidermarkt — 15-sentyabr 1913, Budapesht) — sharqshunos, tilshunos olim, sayyoh va yozuvchi.

Vengriya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1861). Vengriya fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1861). Peshtda xonadon oʻqituvchisi boʻlgan (1852—56). Turkiya (Istanbul)da yashagan (1857—60). Vengriya fanlar akademiyasi homiyligida Eron va Turkis-tonga sayohat (1863-yildan) qilgan. V. darvesh (qalanlar) niqobi ostida Makkadan haj safaridan qaytayotgan mahalliy aholi guruhiga qoʻshilib Mozandarondan Bolxon koʻrfaziga keladi, soʻng Turkmaniston orqali Xiva va Qoʻngʻirotga oʻtadi. Qizilqumdan oʻtib Buxoro, Samarqand, Karki va b. shaharlarda boʻladi. Orqaga Hirot, Mashhad, Tehron va Istanbul boʻylab qaytadi. V. tilshunoslik, adabiyotshunoslik, folklor, etn., tarix va geogr.ga oid asarlar muallifi („Nemischa-turkcha lugʻat“, 1858; „Nemischa-chigʻatoycha lugʻat“, 1860; „Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi“, „Mening hayotim“, „Sharq hayoti va urf-odatlari ocherklari“ va b.). „Chigʻatoy tili darsligi“ (1867) asarida V. turkiy xalqlar folkloriga oid 30 dan ortiq asar haqida maʼlumot bergan, ulardan parchalar keltirgan, shuningdek Navoiy, Fuzuliy, Nasimiy, Soʻfi Olloyor gʻazallaridan olingan namunalarni va 112 ta oʻzbek maqolini arab va lotin yozuvida keltirib, nemischa tarjimada bergan. Turkiy va nemis tillarini qiyosiy oʻrgangan.

Hayoti

Istanbulda yashagan (1857-60). Vengriya fanlar akademiyasi homiyligida Eron va Turkistonga sayohat (1863-yildan) qilgan. Vamberi darvesh niqobi ostida Rashid afandi, Rashid xoji nomi bilan Makkadan haj safaridan qaytayotgan mahalliy aholi guruhiga qoʻshilib Mozandarondan Bolxon koʻrfaziga keladi, soʻng Turkmaniston orqali Xiva va Qoʻngʻirotga oʻtadi. Qizilqumdan oʻtib Buxoro, Samarqand, Karki va boshqa shaharlarda boʻladi. Orqaga Hirot, Mashhad, Tehron va Istanbul boʻylab qaytadi.Herman Vamberi Sulton Abdulhamid II ga aloqasi borligi aytiladi.

Ijodi

Vamberi tilshunoslik, adabiyotshunoslik, folʻklor, etnografiya, tarix va geografiyaga oid asarlar muallifi („Nemischa-turkcha lugʻat“, 1858; „Nemischa-chigʻatoycha lugʻat“, 1860; „Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi“, „Mening hayotim“, „Sharq hayoti va urf-odatlari ocherklari“ va boshqalar). „Chigʻatoy tili darsligi“ (1867) asarida Vamberi turkiy xalqlar folʻkloriga oid 30 dan ortiq asar haqida maʼlumot bergan, ulardan parchalar keltirgan, shuningdek Navoiy, Fuzuliy, Nasimiy, Soʻfi Olloyor gʻazallaridan olingan namunalarni va 112 ta oʻzbek maqolini arab va lotin yozuvida keltirib, nemischa tarjimada bergan. Turkiy va nemis tillarini qiyosiy oʻrgangan.

Vamberining Xorazmlik oʻzbek do‘sti

Mullo Isʼhoq (1836—1892) — Xorazmlik oʻzbek olimi, Arminiy Vamberining sherigi bolgan. U 1864-yildan boshlab Vengriyadagi Akademiya kutubxonasida kutubxonachining yordamchisi sifatida ish boshladi.

Kinematograf

1986-yil Turkiya, Vengriya va Tojikiston kinematograflari tomonidan Vamberining hayoti, xususan uning „Soxta darvishning Oʻrta Osiyoga sayohatlari“ nomli asari asosida „Oqsoq darvish“ filmi yaratildi. Valeriy Axadov va Yojef Kish rejissorligidagi ushbu fil’m Tugʻro-film (Turkiya), Xungarofilm, Mafilm (Vengriya), Tojikfilm kinostudiyalari mahsuloti. Filmda Shuhrat Ergashev, Sanʼat Devonov, Inogʻom Odilov kabi oʻzbek aktyorlari ham suratga tushishgan. Film premyerasi 1988-yil aprel oyida Moskvada boʻlib oʻtgan.

Oʻzbek tiliga tarjima qilingan asarlari

Arminiy Vamberi bir necha yillar mobaynida ingliz elchixonasida ham ishlaydi va Abdulhamid II bilan uchrashgani haqida ma'lumotlar bor.

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Herman Vamberi — taniqli vengriyalik sarguzashtchi, geograf, tilshunos va oryentalist. U 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Markaziy Osiyo, ayniqsa Turkiston hududlari haqida chuqur tadqiqotlar olib bordi va bu mintaqa haqida Yevropada keng ma'lumot tarqatishga katta hissa qo‘shdi.

Herman Vamberi 1832-yilda Vengriya hududida, bugungi kunda Slovakiya hududiga kiruvchi shahar yaqinida dunyoga kelgan. Dastlab u yuksak ta'lim olish yo‘lidagi intilishlari bilan ajralib turardi va shuningdek, tilshunoslik va sharqshunoslik sohalariga qiziqish bildirgan. U yahudiy oilasidan chiqqan bo‘lib, yoshligida ko‘p tillarni o‘rganishga harakat qilgan.

Vamberi sharq madaniyatlari va tillarini chuqur o‘rganish maqsadida Orinte sayohat qildi. Ayniqsa, Markaziy Osiyo va Turkiston hududiga borib, mahalliy xalqlarning til, madaniyat va an'analari bilan yaqindan tanishdi. U o‘zining real sayohatlari paytida to‘plagan ma'lumotlar va dalillar asosida ko‘plab ilmiy asarlar yozdi.

Vamberining eng katta yutuqlaridan biri uning Markaziy Osiyoning noaniq va kam o‘rganilgan hududlari haqida yozgan risolalari va kitoblaridir. U bu mintaqa haqida Yevropada birinchi bo‘lib keng qamrovli va ishonchli ma’lumotlarni taqdim etdi. Ayniqsa, u turkiy tillar va ularning tarixiy rivojlanishi haqida chuqur tadqiqotlar olib bordi.

Shuningdek, Herman Vamberining sarguzashtlari va ko‘plab tillarni bilishi unga ko‘pgina qiyinchiliklarni yengishga yordam berdi, chunki u ko‘pincha o‘zini turkman libosida yoki mahalliy aholining kiyimi bilan yashirgani aytiladi. Uning sayohatlari va izlanishlari Vengriya va Yevropa sharqshunosligining rivojiga muhim ta’sir ko‘rsatdi.

Xulosa qilib aytganda, Herman Vamberi — yirik bilimdon, olim va sayohatchi bo‘lib, u o‘zining sharqshunoslikdagi ishi bilan nafaqat Vengriya, balki butun dunyo ilm-faniga katta hissa qo‘shgan shaxsdir. Uning asarlari bugungi kunda ham markaziy Osiyo va turkiy xalqlar tarixi, madaniyati va tillarini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi.